Zaterdag 28/11/2020

NAVO

Grootschalige NAVO-oefening tegen fictieve vijand 'Bothnia' is signaal aan Poetin

De HMS Ocean, met 200 bemanningsleden en een 800-tal gevechtstroepen aan boord.Beeld EPA

"Van dag één worden we gevolgd door drie Russische schepen." Al is het "maar" een militaire oefening, de Koude Oorlog lijkt nooit ver weg aan boord van de slagschepen USS San Antonio (VS) en HMS Ocean (UK).

Kapitein Christopher Jennings van het Zweedse marinierskorps kijkt goedkeurend toe als zijn troepen na een geslaagde oefening elkaar als een rugbyteam in de armen vallen. "Deze commando's namen in oktober vorig jaar deel aan de jacht op een Russische duikboot in de Zweedse archipel. Vandaag oefenen ze om zo snel mogelijk met een dozijn zwaarbewapende manschappen in een Amerikaanse Seahawk-helikopter plaats te nemen. We zijn een neutraal land, maar door ons partnerschap met de NAVO tonen we dat we onze verantwoordelijkheid opnemen in onze regio."

We staan naast hem op het helikopterdek van het Amerikaanse Navy-schip USS San Antonio, een half voetbalveld groot. Hun bebaarde leider steekt met kop en schouders boven de anderen uit en zwaait plots met een grote hakbijl, het symbool van zijn eenheid. Samen slaken ze een overwinningskreet, die weergalmt tegen de commandobrug van dit reusachtige amfibieschip dat samen met 48 andere NAVO-schepen oefent in de Baltische Zee.

"Onze hakbijl nemen we overal mee naartoe, tot in Afghanistan toe", zegt Jennings. "De bijl gaat in de lucht als we het vuren staken. De twee zijden staan voor land en zee, voor direct en indirect vuur maar symboliseert ook ons Viking-erfgoed. Tijdens oefeningen zijn de randen beschermd, maar tijdens onze gevechten houden we ze blank en scherp. Meestal wordt hij gedragen door de grootste marinier, die onze Karl Gustav-bazooka afvuurt."

Samen met 17 andere naties en meer dan 5.000 manschappen oefenen de Zweden om hun zijde van de Baltische Zee te verdedigen tegen mogelijke indringers. Ook Finland, doorgaans neutraal, neemt ostentatief deel.

De oefenvijand is 'Bothnia', een regionale agressor die in Polen een vliegveld innam en verdreven moet worden. Hun volksleger krijgt lokaal steun van paramilitaire eenheden, de Novus Ordo Mundi. De keuze voor dit scenario lijk erg sterk op de Russische annexatie van de Krim en de steun aan separatisten in Oost-Oekraïne, al wordt dat diplomatischer verwoord door de hoogste topofficier die de oefening vanop de USS San Antonio in goed vaarwater leidt.

"We sturen een heel sterke boodschap van vastberadenheid", zegt VS-vice-admiraal James Foggo, commandant van de Naval Strike Force van de NAVO en de Amerikaanse Zesde Vloot in zijn officiersmess. "We trainen in amfibische landings- en aanvalsoperaties mochten NAVO-lidstaten of -partners ooit aangevallen worden en hun soevereiniteit geschaad worden."

Beeld EPA

Mee op de foto

Foggo steekt de oplopende spanning met Rusland niet onder stoelen of banken. Er is ook geen ontkomen aan. De Russen hebben zichzelf in de oefening gemengd. "Sinds het begin van Baltops (benaming van deze jaarlijkse NAVO-oefening in de Baltische Zee, red.) hebben we de Russen gezien, zowel op zee en in de lucht", zegt hij. "Van dag één toen we de haven van Gydnia verlieten werden we gevolgd door drie Russische schepen. Op zich is daar niets fout mee, zolang ze in internationale wateren blijven."

De Britse admiraal Tim Lowe, zijn rechterhand, valt hem bij. "Toen we de eerste luchtfoto's namen van alle 49 deelnemende schepen waren de drie Russische schepen zelfs te zien op de rand van het beeld." De piloten van het Kremlin deden méér dan de boodschap 'wij willen ook op de foto!' uitsturen. Foggo: "Ze hielden observatie-operaties: langs ons heen vliegen en kijken. Ze waren wel professioneel. We hebben respect voor elkaar. Ik ben er van overtuigd dat ze onder de indruk zijn van onze gevechtscapaciteit."

Foggo kan zijn rivalen erg goed doorgronden. Als jonge officier diende hij tijdens de Koude Oorlog nog aan boord van een Amerikaanse aanvalsonderzeeër. Zijn lessen van toen komen nu goed van pas. "Omdat er vroeger op de oceanen soms incidenten waren door misverstanden, sloten de VS en Rusland in 1972 het Incidents Sea Agreement, een akkoord waarbij het Westen en de USSR overeenkwamen om elkaar op de hoogte te houden van oefeningen en troepenbewegingen.

"We moeten vandaag meer dan ooit deze communicatiekanalen uit de Koude Oorlog gebruiken om ongevallen of verkeerd geïnterpreteerde intenties te vermijden. De lijn wordt nog steeds gebruikt door ons opperbevel. Iedereen in Moskou weet dus wat we doen. Met oefeningen als deze zenden we een dubbele boodschap: we tonen dat we het gebied van onze partners kunnen verdedigen, maar we staan ook open voor dialoog."

Brits topofficier Lowe maakt zich wel zorgen: "Transparantie is belangrijk, maar zij communiceren niet altijd met ons."

Soldaat tijdens een trainingsmissie aan land in Ustka, het noorden van Polen.Beeld EPA
'Amfibische' landingsoperatie tijdens de Baltops-oefening in Ustka.Beeld AFP

Cyberoorlog

In de bibliotheek van de officiersmess staan boeken van Nietzsche, de Duke of Wellington, historische zeeslagen maar ook over cyberoorlog. Ook op zee wordt dat belangrijk. De USS San Antonio mag dan wel uitgerust zijn met de modernste radarsystemen, vice-admiraal Foggo vertrouwt het liefst op zijn zeemans-

kneepjes. "In het geval van een cyberaanval kunnen ook op zee al je elektronische systemen stilvallen. Daarom moeten we de jonge zeelui nog steeds de historische, internationale zeevaartcommunicatie tussen schepen aanleren: van het hijsen van specifieke vlaggen tot morsecode met lichtsignalen."

Daarom is er voor elke technologische besturing aan boord van dit schip ook een menselijke back-up. Buiten de brug turen jonge officieren voortdurend door telescopische verrekijkers, waarmee ze alle scheepvaartverkeer in de buurt observeren - van een prachtige oude driemaster tot een kleine vissersboot en de lokale ferry. Staan daar aan boord Russische spionnen terug te kijken? Het grapje heeft hier een ernstige ondertoon.

Net voor de noordelijke nacht zijn luttele uurtjes invalt, is er ineens wat ophef. In de lucht is even een object met een groene vlam te zien. Is het neerstortende munitie? Of een vuurpijl van iemand in nood? De aanwezige officier sust. Hij vermoedt dat het een vallend ruimtesteentje is. Toch wordt de brug verwittigd. Iemand komt nota nemen van het incident. "In een hoek van hoeveel graden zagen jullie het object?" Op een marineschip gebeurt niets zonder registratie in een logboek.

Het is bijna middernacht. De kantine opent voor de midnight rack, een diner van kip, rijst, mais en een zoete chocoladereep met gember voor de bemanning die 's nachts doorwerkt onder een rozig TL-licht. Wie rust krijgt, valt moegetraind als een blok in slaap, zelfs al zijn de krappe stapelbedden waar een weeë geur van zweetkousen hangt de tegenpool van comfort.

Veel tijd is de opvarenden niet gegund. Om 05u30 gaat overal het licht aan. "Gooooood mooooorning USS San Antonio!", schalt een opgewekte stem. "Als jullie de dag beginnen met fitness hebben we een nummer voor jullie!", waarna dé beat uit de nineties door de intercom galmt: "Pump up the jam, pump it up while your feet are stumpin."

Bakkebaardinstructies

De activiteit is vandaag koortsachtiger dan normaal. De Navy-staatssecretaris zal een blitzbezoek brengen aan admiraal Foggo. Overal schrobben matrozen de gangen. Zelfs het enorme anker op de voorsteven wordt opgepoetst.

Bij de kapper staat een lange rij. Ze kijken op een tv naar Fury, met Brad Pitt als tankcommandant. Aan de muur hangen instructies hoe er geknipt mag worden, tot en met de millimeters toegelaten bakkebaard - een schril contrast met enkele nieuwsgierige Zweedse commando's waarvan sommigen haar hebben tot op de schouders. Tijdens gevechten binden ze het samen in een dot op het hoofd. Tot hun jolijt bestaat er voor haarstijl geen NAVO-standaard.

Op het benedendek is het intussen wel al bittere ernst. Twee enorme hovercrafts in de buik van het schip worden een laatste keer gecontroleerd voor de amfibische landing die ze daags nadien gaan uitvoeren. Ze kunnen meerdere gepantserde troepentranspor-tvoertuigen vervoeren. De piepjonge commando's van het United States Marine Corps die mee zullen gaan, controleren hun wapens.

Toch is korporaal Nicholas Brewer van Camp Lejeune, North Carolina, relaxed. Voor hem is oefenen zoals sport, in het licht van zijn oorlogservaringen. "In 2012 en '13 diende ik twee jaar in Helmand, Afghanistan", zegt hij. "We moesten met onze compagnie van 140 mensen de bouw van vier kilometer weg beveiligen.

In die tijd ontploften er 26 IED's (de beruchte amateurbommen van de Taliban, MR). (stil) Drie van onze manschappen sneuvelden en 27 anderen werden gewond."

Toch was dat het waard, zegt hij. "Die weg bestaat nog altijd. Hij wordt nu beveiligd door zes politiekantoren van de Afghaanse regering, en in de buurt zijn er drie scholen, waardoor 126 kinderen naar school kunnen."

De hakbijl van de Zweedse mariniers gaat overal mee naartoe. 'De twee zijden staan voor land en zee en voor ons Viking-erfgoed.Beeld MAARTEN RABAEY

Her Majesty's Ship

De marines staan in nauw contact met de amfibische commandoruimte van de operatie, aan boord van het Britse amfibieschip HMS Ocean. Daar maakt de Nederlandse luitenant-ter-zee 1ste klasse Sary van Oosten deel uit van de gevechtsstaf die de landingsoperaties plant.

Ze staat ook in verbinding met een Nederlands-Belgisch ontmijnings- en gevechtsduikersteam dat gespecialiseerd is in undercoveroperaties in ondiep kustwater, onbereikbaar voor de mijnenvegers. "Zij zijn erg belangrijk voor ons. Ze moeten voorafgaand aan de landing er voor zorgen dat alle onderzeese explosieven in de branding onklaar worden gemaakt", zegt ze. "Ook brengen ze het mogelijke landingsgebied in kaart."

Officieren als Van Oosten moesten voor deze Baltops-oefening ook een mentale knop omdraaien, want enkele jaren geleden nam Rusland nog deel aan de oefening. "We waren vrienden. We gingen zelfs op bezoek bij hen in hun havens. Er was geen enkel verhoogd risico, nu heel duidelijk wel. Voor je vertrekt sta je daar als militair wel even bij stil, ja. Je moet je voortdurend aanpassen aan een snel veranderende wereld."

Op de commandobrug van de HMS Ocean tuurt kapitein Timothy Henry, die ooit anderhalf jaar samenwerkte met Belgen op het fregat De Wandelaar, peinzend naar de stijgende schuimkoppen op de golven. "De grootste les die ik tijdens deze oefening heb geleerd, is dat landen kunnen samenwerken als ze inspanningen doen. De grootste uitdaging voor zeelui is uiteindelijk voor iedereen gelijk: het weer en de omstandigheden waarin we opereren. De golven en de wind bepalen wat we doen, hoe en wanneer."

Voor reflectie gaan de Britse bemanningsleden te rade bij hun Anglicaanse dominee, Stuart Hallam, die diep in de buik van het schip een kleine kapel en ook de bibliotheek beheert. Het is de enige plek waar je in het enorme schip tot rust kunt komen. Hallam bekijkt de spanningen in de Baltische Zee filosofisch, met hoffelijke Britishness.

"Wij Britten respecteren een mariene oorlogstraditie. Als we moeten vechten, dan doen we dat zo verantwoordelijk mogelijk en wegen we de risico's eerst altijd goed af", zegt hij. "Ik zie het als mijn rol om onze bemanning er voortdurend aan te herinneren dat we ons werk doen om redenen die groter zijn dan onszelf, maar dat we uiteindelijk allemaal mensen zijn."

In de hoek van zijn kapelletje hangt een opvallend Russisch icoon, geschonken tijdens een uitwisselingsbezoek aan een Russische haven. Het is Fyodor Ushakov, de patroonheilige van de Russische zeemacht. Of zijn hoge bescherming zal volstaan om een nieuwe Koude Oorlog te voorkomen met Rusland, zal de komende weken blijken.

Nucleaire schaakbeweging

De voortekenen zijn in ieder geval ongunstig. Het Kremlin kondigde deze week aan dat het veertig kernraketten ontplooit die gericht zijn op het westen.

Kort nadat de amfibische aanvalseenheden woensdag aan land gaan in het Poolse Ustka, veroordeelt de Amerikaanse NAVO-opperbevelhebber in Europa, generaal Philip M. Breedlove, de nucleaire schaakbeweging van het Kremlin scherp. "Wat we deden in deze oefening, is op onze manier aantonen dat we klaarstaan voor dit soort onverantwoordelijke retoriek. Normale en verantwoordelijke kernwapenstaten praten en handelen zo niet. We hebben transparantie nodig, die wij tijdens deze oefening hebben nagestreefd. Wij zijn open over onze bewegingen. Dat moet je contrasteren met de onaangekondigde oefeningen van Rusland, die soms uitmonden in het veranderen van grenzen (zoals door de annexatie van de Krim, red.)."

De kans is groot dat de Baltops-oefening van de voorbije week een duurzaam karakter zal krijgen. De VS plant om in de nabije toekomst permanent Amerikaanse Marine-gevechtstroepen te stationeren op schepen van NAVO-lidstaten. Tot dusver waren hun gevechtstroepen alleen ingekwartierd aan boord van eigen Navy-schepen.

"We zullen nu samenwerken om onze mariniers het volledige jaar rond aan boord te stationeren van amfibische- of helikopterschepen van Europese partners", zegt generaal Norm Cooling, vice-commandant van het Europese en Noord-Afrikaans-Commando van de Marines, kort nadat de USS San Antonio en de HMS Ocean terug het ruime sop kiezen. Het VK, Frankrijk, Italië, Nederland en Spanje zijn aangezocht om mee te werken. Over het precieze aantal manschappen moet nog worden onderhandeld, maar Cooling zegt dat hun aantal kan oplopen tot honderd mariniers per schip. "Het worden varende NAVO-basissen, met een snelle Amerikaanse 'incident respons-eenheid' aan boord", zegt hij. "Ze zullen actief zijn van de Noordzee tot de Baltische Zee en van de Middellandse Zee tot de Golf van Guinée, afhankelijk van waar ze het meest nodig zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234