Zondag 29/11/2020

Analyse

Grootmachten spelen met vuur

Beeld © AP

Ook na het topoverleg in Minsk blijven de vooruitzichten op vrede in Oekraïne erg somber. "Bij escalatie dreigt totale internationalisering van het conflict."

"Veel mensen twijfelen of een wapenstilstand wel mogelijk is en, als die er komt, hoe houdbaar hij is. Ik sluit me daarbij aan. Het vorige vredesakkoord van Minsk hield begin september geen dag stand. De situatie op het slagveld verslechterde sindsdien."

De Nederlandse historicus Marc Jansen, auteur van het boek Grensland - de letterlijke vertaling van Oekraïne, over wiens bloedige geschiedenis hij vertelt - is pessimistisch over de slaagkansen op vrede in de nabije toekomst. "Het grootste struikelblok is dat beide strijdende partijen fundamenteel verschillende zienswijzes hebben op een duurzaam compromis. De rebellen en Rusland eisen gebiedsuitbreiding en leggen zich niet neer bij de Oekraïense soevereiniteit. De regering in Kiev wil dat het rebellengebied en de Krim weer bij Oekraïne hoort."

Grensbewaking

De meest haalbare oplossing is volgens Jansen een 'bevriezing van het conflict', bijvoorbeeld door middel van een gedemilitariseerde bufferzone tussen de kemphanen. "We krijgen dan een situatie zoals in Transnistrië, het door niemand erkende staatje dat Rusland stichtte in Moldavië, of gelijkaardige enclaves die de Russen steunden in Georgië. Maar zelfs dan is er geen garantie dat beide partijen zich daar bij zullen gaan neerleggen."

Jansen wijst erop dat niet alleen de separatisten van de zelfverklaarde Volksrepublieken van Donetsk en Loegansk onvoorspelbaar zijn, het Oekraïense leger is dat vandaag evenzeer. "In hoeverre de regering in Kiev nog al haar bataljons onder controle heeft, is een vraag die ook moet worden gesteld. Omdat het beroepsleger bij het begin van dit conflict slecht presteerde, werden vrijwilligerbataljons opgericht. Die bestaan uit een bonte mengeling van mensen die mee het Maidanplein in Kiev bezetten, tot leden van de (ultranationalistische) Pravy Sektor. Zelfs als Porosjenko een akkoord sluit met Poetin, moet hij ook deze elementen onder controle krijgen. Best moeilijk als je het mij vraagt."

Een van de grootste twistpunten is wie bij een duurzame wapenstilstand moet toezien op een gedemilitariseerde bufferzone en de gedeelde grens tussen Oekraïne en Rusland, waarlangs ook vandaag nog altijd Russische wapens worden binnengesmokkeld.

Douglas Lute, de VS-ambassadeur bij de NAVO, wees gisteren nog op "een vernieuwde toestroom van zwaar Russisch materieel, waaronder pantservoertuigen, moderne Russische tanks en ook hightech wapensystemen voor elektronische oorlogsvoering die bemand worden door Russische strijdkrachten." Toch hoopt Lute nog op een vredesakkoord, waarin hij een cruciale rol ziet weggelegd voor de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) die nu al honderden ongewapende waarnemers heeft in Oekraïne. Voor de militaire alliantie zelf ziet hij geen rechtstreekse betrokkenheid weggelegd. "Ons doel is de collectieve veiligheid van onze alliantie versterken. De NAVO speelt geen soort frontlijnrol in de Oekraïense crisis."

Zulke garanties zijn nodig, wil men Poetin overtuigen een stap terug te zetten. Jansen: "Wat Poetin belangrijk vindt, is niet zozeer de controle over Oost-Oekraïne, maar vermijden dat Kiev aansluiting zoekt bij de NAVO."

Maar Jansen erkent dat eigenlijk niemand weet wat Poetins eindspel is. "Het valt niet uit te sluiten dat hij nog verregaander doelen heeft, zoals het veroveren van een strategische corridor tussen Rusland en de Krim, via de stad Marioepol."

Bufferzone

Zo'n escalatie dreigt de veenbrand in het grensland te doen opflakkeren tot een wereldbrand, in de zin dat het conflict voorbij de landsgrenzen kan uitbreiden.

Jansen: "De Duitse bondskanselier Angela Merkel probeert nog uit alle macht een diplomatieke oplossing mogelijk maken. De VS dreigt al met wapenleveringen, wat ook betekent dat ze militairen zouden sturen die de Oekraïeners daarmee moeten leren omgaan. Nu nog een diplomatiek spel met wortel en stok, maar op een bepaald moment dreigt enkel de stok over te blijven."

Bewapening van het Oekraïense leger kan volgens Jansen zowel goede als slechte gevolgen hebben. "Een goed gevolg zou kunnen zijn dat Poetin bang wordt, maar voor hetzelfde geld zegt hij: 'Zie je wel: we vechten tegen de VS. We doen er nog een schepje bovenop.' Dan dreigt een internationaal conflict tussen Rusland en het Westen, waarbij in het slechtste geval ook Moldavië en de Baltische staten worden betrokken - wanneer Poetin zou beslissen om zijn oude gedachte door te drijven om alle Russischtaligen 'onder zijn bescherming' te brengen."

De Baltische staten zijn NAVO-leden. VS-NAVO-ambassadeur Lute brengt op dat vlak beslist Artikel 5 van het NAVO-handvest in herinnering, dat collectieve verdediging van alle leden garandeert: 'Een aanval op een van ons is een aanval op ons allemaal.'

Jansen zegt te hopen dat de grootmachten de Oekraïense geschiedenis erop nalezen om geen herhaling van massaal bloedvergieten te krijgen. "Het grensland is altijd een bufferzone geweest tussen het Russische, Ottomaanse, Habsburgse en Poolse rijk. Hierdoor is het talrijke keren een slagveld geweest, alleen al in de vorige eeuw met WO I, de Krimoorlog en WO II. Nu dreigt dit opnieuw, voor de zoveelste keer. Historicus Timothy Snyder noemde Oekraïne ooit een van de 'bloedlanden'. Heel toepasselijk."

Handdruk in Minsk wordt 'eerste stap'

Een voorzichtige handdruk tussen de Russische president Poetin en de Oekraïense president Porosjenko was gisteravond de 'eerste stap' waarmee de vredesonderhandelingen in Minsk de nacht indoken na gesprekken met de Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Hollande. Nog een positief signaal was de aanwezigheid van de separatistische leiders van de zelfverklaarde volksrepublieken Donetsk en Loegansk.

Toch hadden alle betrokkenen vooraf de verwachtingen getemperd. Er werd vooral gesproken over een wapenstilstand, dé voorwaarde voor elk stappenplan naar duurzame vrede.

Merkel, Hollande en Porosjenko brengen vanmiddag verslag uit op de EU-top van staats- en regeringsleiders in Brussel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234