Dinsdag 05/07/2022

InterviewGuillaume Pitron

Groene energie maakt China oppermachtig: ‘Alsof we cocaïne verruilen voor heroïne’

Een mijnwerker versjouwt een zak gedolven aardmetalen in Nancheng, in de Chinese provincie Jiangxi. China is marktleider in grondstoffen die nodig zijn voor de groene energietransitie, zoals voor zonnepanelen, windmolens en elektrische auto’s.  Beeld Reuters
Een mijnwerker versjouwt een zak gedolven aardmetalen in Nancheng, in de Chinese provincie Jiangxi. China is marktleider in grondstoffen die nodig zijn voor de groene energietransitie, zoals voor zonnepanelen, windmolens en elektrische auto’s.Beeld Reuters

Hoe sneller we vergroenen, hoe eerder we zonder Russisch gas kunnen, klinkt het in Europa. Maar dan lopen we het risico opnieuw afhankelijk te worden, van grootmacht China, waarschuwt metaalexpert Guillaume Pitron.

Jonathan Witteman

Op 7 september 2010 vond in de Oost-Chinese Zee een incident plaats dat onze toekomst zonder Russisch gas met terugwerkende kracht in een ander licht zet. Om kwart over 10 in de ochtend trof de Japanse kustwacht een Chinees vissersschip aan bij de Senkaku-eilanden, een archipel van drie kale rotsen en vijf eilandjes dat onder Japans bestuur staat, maar waar ook China en Taiwan aanspraak op maken.

De kustwacht beval de Minjinyu 5179 om ogenblikkelijk op te hoepelen. Kapitein Zhan Qixiong had andere plannen. In naar verluidt benevelde staat boorde hij zijn 33 meter lange schip tot twee keer toe in de flanken van de veel grotere Japanse patrouilleboten.

Qixiongs arrestatie ontketende een diplomatieke én economische rel tussen Peking en Tokio. China staakte de levering van zeldzame aarden, de ‘vitamines’ van de Japanse hightech. Deze zeventien metalen, met exotische namen als ytterbium en gadolinium, zijn onmisbaar in telefoons, computers, televisies, straaljagers, kernonderzeeërs en röntgenapparaten. Ze heten ook wel ‘groene elementen’ om hun sleutelrol in de energietransitie, als hoofdingrediënten in de motoren van elektrische auto’s en windturbines.

Voor bijna-monopolist China zijn ze bovendien een machtig chantagemiddel. Zoals Rusland de energieprijzen opdrijft door aan de gaskraan te draaien, joeg China de waarde van zeldzame aardmetalen na het incident naar recordhoogten met een embargo tegen Japan en exportbeperkingen voor andere landen. In negen maanden gingen de prijzen van neodymium en dysprosium, waaraan we de sterke magneten danken die elektrische auto’s en windmolens aandrijven, respectievelijk zes en bijna tien keer over de kop. De Wereldhandelsorganisatie moest eraan te pas komen, na een klacht van Japan, de VS en de EU, voor China zijn exportbeperkingen in 2015 ophief.

De Chinese draak

Groene energie is ‘vrijheidsenergie’, klinkt het sinds de Oekraïne-oorlog van rechts tot links, van de Duitse liberale voorman Christian Lindner tot de Nederlandse GroenLinks-leider Jesse Klaver. Hoe sneller we vergroenen, “des te sneller zullen we echt onafhankelijk zijn”, beaamt Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen.

Maar we bevrijden onszelf uit de klauwen van de Russische beer door regelrecht in de vlerken van de Chinese draak te rennen, waarschuwt de Franse journalist en metaalexpert Guillaume Pitron (1980), schrijver van het boek The Rare Earth Metals War (2021).

Journalist Guillaume Pitron is gespecialiseerd in de geopolitiek van grondstoffen. Voor de energietransitie zijn zeer kostbare aardmetalen nodig, een markt die China domineert. Beeld Aurélie Geurts
Journalist Guillaume Pitron is gespecialiseerd in de geopolitiek van grondstoffen. Voor de energietransitie zijn zeer kostbare aardmetalen nodig, een markt die China domineert.Beeld Aurélie Geurts

“Het is alsof we cocaïne verruilen voor heroïne – we wisselen de ene verslaving in voor de andere. We realiseren ons niet dat het mooie ideaal van een koolstofarme economie zeer veel grondstoffen vergt. We zien alleen het eindproduct – de windmolens, Tesla’s – zoals een Albert Heijn-klant alleen de kant-en-klaarmaaltijd ziet, zonder te weten waar de ingrediënten vandaan komen.”

Voor een elektrische auto zijn zes keer meer lithium, mangaan, neodymium en andere mineralen nodig dan voor een gewone auto, voor een windcentrale tot wel negen keer meer dan voor een gascentrale, tonen cijfers van het Internationaal Energieagentschap (IEA). Voor veel van die metalen heeft Europa de Chinezen nog harder nodig dan de Russen voor gas.

Het silicium of gallium in zonnepanelen? China levert respectievelijk 61 en 73 procent van het wereldaanbod, tonen cijfers van de Europese Commissie. Grafiet voor de accu’s van elektrische auto’s? 69 procent. Neodymium in windturbines op zee? 95 procent. Van antimoon levert het 87 procent, van bismut 82 procent, wolfraam 84 procent en yttrium 95 procent.

Dat China bepaald niet schroomt om zijn bodemschatten op te gooien als machtspolitieke troefkaart merkte ook de Amerikaanse president Trump. Amper had hij in de lente van 2019 een handelsembargo afgekondigd tegen de Chinese techreus Huawei of president Xi liet zich demonstratief fotograferen in Ganzhou tijdens een bezoek aan een fabriek die magneten maakt voor elektrische auto’s.

Als Xi’s dreigement nog niet duidelijk was, peperde staatspersbureau Xinhua het nog even in: “Door een handelsoorlog te voeren met China riskeren de Verenigde Staten de toevoer van grondstoffen te verliezen die essentieel zijn om hun technologische kracht te behouden.”

Europa beseft amper dat het meespeelt in een partijtje go, waarin Peking beetje bij beetje onze stenen op het speelbord omsingelt, schrijft u.

“We zijn op tal van vlakken naïef geweest. We lijken niet te willen inzien dat we in een gewelddadige wereld leven. Het is zoals de Amerikaanse denker Robert Kagan twintig jaar geleden observeerde: Amerikanen komen van Mars, de god van de oorlog, en Europeanen van Venus, de godin van de liefde. Te lang zijn Europeanen blijven geloven in de volmaaktheid van de vrije markt – de onzichtbare hand van de markt zou een perfect evenwicht creëren tussen vraag en aanbod van natuurlijke grondstoffen. We waren blind voor de verstorende rol van geopolitiek, en voor het feit dat China net als Rusland geen zin had ons spelletje mee te spelen.”

Je zou het misschien niet zeggen als je de magneetjes op je koelkast bekijkt, maar magneten zijn cruciaal om het gevecht om de economische wereldmacht te begrijpen. Wat de zuiger is in de verbrandingsmotor van ouderwetse auto’s, zijn magneten in elektrische auto’s. Enkele kilo’s zeldzame aarden maken het mogelijk een magnetisch veld te creëren dat veel meer energie oplevert dan benzine in een verbrandingsmotor, en dat zonder koolstofdioxide de lucht in te jagen. Ruim negen op de tien elektrische auto’s hebben momenteel een motor met groene elementen. Willen we de Parijse klimaatdoelen halen, dan zal ons gebruik ervan tot 2040 moeten verzevenvoudigen, aldus het IEA.

Vlak voor de millenniumwisseling beheersten Japan, de VS en Europa samen 90 procent van de magneetmarkt, nu is China de ongenaakbare marktleider. Gelokt door goedkope arbeid, lakse milieuwetten en rijke bodemschatten vertrokken vele fabrieken en banen afgelopen decennia naar China. Voor bedrijven was dit een faustiaans pact, want in ruil voor toegang tot China’s metalen moesten zij hun technologische geheimen prijsgeven. Wie daarom liever niet verkaste, werd kapot geconcurreerd: terwijl hun rivalen in China bodemprijzen betaalden voor groene elementen, stuwde China de internationale prijzen op tot kunstmatige hoogten door de export op rantsoen te zetten.

Het is een zinsbegoocheling om te denken dat er ‘slechts’ fabrieksarbeid naar China verdwijnt, terwijl de duurbetaalde banen van ingenieurs en andere creatievelingen in het Westen blijven, zegt Pitron. China is hard op weg de hele waardeketen van de energietransitie te veroveren, van de mijnschachten en metaalraffinaderijen van Binnen-Mongolië tot de glimmende Qins, Hongguang Mini’s en andere elektrische bolides in de showrooms van Shanghai.

“De groene banen verdwijnen naar China, net als veel andere technologiebanen. De Chinezen nemen er begrijpelijkerwijs geen genoegen meer mee ons alleen de grondstoffen te leveren, ze willen ook het eindproduct verkopen, daar zit het meeste geld in. China voert een koude economische oorlog om de suprematie in de nieuwe, groene wereld. Als we daar niet adequaat op reageren, overvleugelt China ons.”

Toch is het spel in uw ogen nog niet verloren, omdat China ‘enkele kolossale fouten’ heeft gemaakt.

“De grote fout van de Chinezen is dat ze slecht voor hun milieu hebben gezorgd. Hun succes in de laatste veertig jaar is indrukwekkend, tegelijkertijd is dit gepaard gegaan met ernstige milieuschade, waarmee China zichzelf in de voet heeft geschoten. Zeker sinds de Olympische Spelen in Peking van 2008 leidt vervuiling tot veel debat onder de bevolking. De regering van Xi ziet onvrede over luchtkwaliteit, grondwatervervuiling en andere milieukwesties als belangrijke voedingsbodem voor protesten. Deze problemen dreigen de legitimiteit van de communistische partij aan te tasten. Daarom probeert China het milieu beter te beschermen, bijvoorbeeld door grondstoffen te delven in Afrika, waarmee ze hun vervuiling exporteren, zoals wij onze vervuiling naar China hebben verplaatst.”

Als katholieken in de maagdelijkheid van Moeder Maria, zo geloven velen anno nu in de onbevlekte ontvangenis van groene energie. Eenmaal ter wereld zijn windturbines, zonnepanelen en elektrische auto’s inderdaad toppunten van schone energie. Hun conceptie is echter een vuil zaakje, zag Pitron.

“We hebben bijna allemaal geloofd in wat ik niets anders dan een leugen kan noemen: de leugen dat we geen prijs zouden hoeven te betalen voor de groene revolutie. De Chinezen betaalden die prijs namelijk voor ons, duizenden kilometers verderop.”

Voor zijn boek reisde hij onder meer naar het Chinese ‘kankerdorp’ Dalahai, pal aan het meer waarin de raffinaderijen van Baotou, ’s werelds grootste groene elementenleverancier, hun giftige smurrie uitbraken. De bodemvervuiling door het radioactieve thorium, waarvan de straling vrijkomt bij het raffineren van zeldzame aardmetalen, is zo erg – 36 keer hoger dan elders in de stadsprefectuur Baotou – dat het dorp inmiddels verboden terrein is. De bewoners zijn gedwongen verhuisd, als ze nog niet bezweken waren aan kanker, dat extreem vaak voorkwam in de gemeenschap.

China telt vele kankerdorpen, waar rivieren en rijstvelden vervuild zijn met het cadmium en indium voor zonnepanelen, of de groene elementen voor windmolens. Plattelanders betalen zo de prijs voor de schone energie van (buitenlandse) stedelingen, in de vorm van kanker, geboorteafwijkingen of luchtwegaandoeningen. Alleen al het raffineren van een ton zeldzame aardmetalen vereist 200 kubieke meter water, dat daarna vervuild met metalen en zwavel- en zoutzuur in rivieren, bodems en grondwateren vloeit. “Het Chinese volk heeft zijn milieu opgeofferd om de planeet van zeldzame aarden te voorzien”, vat een Chinese metaalexpert het in Pitrons boek samen.

“Frankrijk raffineerde in de jaren tachtig nog de helft van ’s werelds zeldzame aarden. Uit angst dat we ons milieu zouden schaden, besloten we onze raffinaderijen te verplaatsen naar China. De Amerikanen en Australiërs deden hetzelfde met hun zeldzame aardmijnen. Een slecht idee, want China sprong veel slordiger om met zijn milieu en de gezondheid van omwonenden. Maar wij westerlingen kregen het beste van twee werelden: de laagste prijzen, en geen vervuiling in onze achtertuin.”

Als Europa zichzelf wil kunnen bedruipen met schone energie, moeten we een van onze vuilste industrieën, de mijnbouw, nieuw leven inblazen, vindt u. Waarom?

“Willen de EU-landen hun klimaatdoelen halen, dan hebben ze tot 2050 35 keer zoveel lithium nodig als nu, en tot 26 keer zoveel zeldzame aarden, berekenden onderzoekers van de Katholieke Universiteit Leuven onlangs. De EU bedrijft daarom minerale diplomatie met Latijns-Amerikaanse landen en Groenland, in de hoop te kunnen delen in hun bodemschatten. Dat zal niet makkelijk zijn, want op veel plekken groeit de weerstand. De Groenlanders stemden vorig jaar bij verkiezingen massaal op een anti-mijnbouwpartij. Groenlanders willen niet de ecologische rekening betalen voor landen als Nederland en Frankrijk, ze willen niet de nieuwe Chinezen zijn.”

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Europa herbergt aardig wat metalen: lithium in Tsjechië, Finland en Portugal, wolfraam in Frankrijk, Spanje en het Verenigd Koninkrijk, of zeldzame aarden in Zweden, Finland en Spanje. Mijnen komen tot dusver echter moeizaam van de grond, mede door verzet van omwonenden.

“Ik denk dat het met strenge Europese regels en de robotisering van mijnen mogelijk is om de gezondheidsrisico’s van mijnbouw tot een minimum te beperken. Mijnbouw zonder milieuschade is echter onmogelijk. Er bestaat niet zoiets als ‘groene’ mijnen, dat is lulkoek. Een mijn is altijd een litteken in de aardbodem. Het hoogst haalbare is verantwoorde mijnbouw: zo schoon mogelijk de bodem ontginnen, in harmonie met lokale gemeenschappen. Met strikte eisen kunnen we mijnbouw tot een succes maken, maar het zal Europa meer kosten, financieel en ecologisch, dan wanneer we China het vuile werk laten opknappen. Dat is een prijs die we moeten aanvaarden voor onze energietransitie.”

Wat is ecologisch gezien de minst schadelijke energiebron?

“Qua CO2-uitstoot is er geen discussie: wind- en zonne-energie zijn veel beter dan olie en kolen. Ook kernenergie kan, als koolstofarme energiebron waarvoor minder metalen nodig zijn dan voor groene technologieën, een sleutelrol spelen in de energietransitie. De strijd tegen klimaatopwarming heeft prioriteit, we moeten zo snel mogelijk overstappen op schone energie. Dit betekent alleen dat we meer aluminium, koper, lithium, zeldzame aarden en andere metalen nodig zullen hebben, die een ander soort vervuiling veroorzaken dan fossiele brandstoffen. Daarom moeten we echt werk maken van een circulaire economie, door meer te delen, repareren en hergebruiken.”

Met enige vertwijfeling ziet Pitron hoe zelfs asteroïden en oceaanbodems in de toekomst misschien niet meer veilig zijn voor onze honger naar groene elementen. Zo onderzoekt NASA de mogelijkheden van mijnbouw in de planetoïdengordel tussen Mars en Jupiter, waar de kosmische zwerfkeien genoeg mineralen zouden bevatten om elke inwoner op aarde multimiljardair te maken.

Ook de Stille Oceaan herbergt veel metalen. De gerokte koningen van Alo en Sigave, twee Pacifische eilandjes in het Franse overzeese gebiedsdeel Wallis en Futuna, waren in 2016 al eens eregast van president Hollande in het Elysée-paleis. Frankrijk houdt de eilandbewoners graag te vriend, omwille van de grondstofrijke onderwatervulkaan Kulolasi, die dankzij de grillen van de koloniale geschiedenis tot Frankrijks exclusieve economische zone behoort.

“Ik ben geen antikapitalist, ik geloof in economische groei, maar toch – op televisie zie ik reclames voor elektrische terreinwagens, dat slaat toch nergens op? Elektrische terreinwagens zijn een ecologische nachtmerrie, je wilt niet weten hoeveel mineralen daarvoor nodig zijn.”

“Ook als consumenten zullen we onze mentaliteit moeten veranderen. Bijvoorbeeld door onszelf niet meteen af te vragen of we een elektrische auto of benzine-auto moeten kopen, maar te beginnen met de vragen: mag het ook een tweedehandsje zijn? Is een iets kleinere wagen ook genoeg? Kan ik vaker de deelauto of trein nemen?”

“Dat zijn ook manieren om minder energie te gebruiken. En de minst schadelijke energie is de energie die we niet consumeren. Maar over minder consumeren gaat het zelden. Het is alsof we op dezelfde voet verder willen, alleen met elektrische auto’s en windturbines in plaats van benzine-auto’s en kolencentrales – alsof vergroenen een manier is om de echt moeilijke vragen niet onder ogen te hoeven zien.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234