Zondag 28/02/2021

Groene David tegen rijke Goliath

Donderdag 10 maart. Eloi Glorieux, expert kernenergie bij Greenpeace, leurt bij diverse media met een vrije tribune. Zijn organisatie wil samen met de Bond Beter Leefmilieu (BBL) reageren op de nieuwe aanval die is ingezet op de beslissing om de Belgische kerncentrales te sluiten. Na een Panorama-reportage over dreigende stroomtekorten in België had premier Yves Leterme eerder op de week immers een opvallend pleidooi pro kernenergie gehouden. Twee dagen later bracht het Internationaal Energie Agentschap (IEA) een rapport uit dat de regering maande de kernuitstap terug te schroeven. “Een duidelijk georchestreerd offensief”, zegt Glorieux. “Het IEA-rapport lag al maanden klaar, maar werd door het uitblijven van een regering niet vrijgegeven. Nu kon het plotseling wel.” Het opiniestuk haalt bij gebrek aan interesse de krantenpagina’s niet.

Vrijdag 11 maart. De natuur in Japan doet het ondenkbare. In de kerncentrale van Fukushima dreigt vervolgens een Tsjernobylscenario. Kernenergie is plotseling weer een brandend actueel thema. De boodschap die Glorieux een dag eerder kwijt wilde, vindt de volgende uren en dagen moeiteloos haar weg naar het grote publiek.

Dat was in de jaren ervoor even anders. Een handvol actievoerders van Greenpeace en het Kempens Forum voor Atoomstop haalden met hun protest tegen de nucleaire transporten naar Belgoprocess in Mol nog wel eens de media, maar de laatste jaren leek het nucleaire pleit toch vooral beslecht in het voordeel van de machtige pro-lobby. Of het nu ging om het omstreden protocolakkoord met Electrabel of de perperdure Saatchi&Saatchi-campagne van het Nucleair Forum, de tegenbeweging kwam amper nog uit de verf.

En dat terwijl het antinucleair activisme in onder meer buurland Duitsland nog niets van zijn mobiliserende karakter verloren lijkt te hebben. Begin deze week stapten bij onze oosterburen nog meer dan honderdduizend mensen op om te protesteren tegen kernenergie. Voor de laatste grote antinucleaire betoging in ons land moet je alweer dertig jaar terug in de tijd. In 1979, het jaar van het ongeval in de Amerikaanse kerncentrale van Three Mile Island, slaagde de Verenigde Aktiegroepen Kernstop (VAKS) erin 20.000 mensen te verzamelen in Doel. Op enkele opflakkeringen na de kernramp in Tsjernobyl en het protest halverwege de jaren negentig tegen de plannen voor de berging van laag radioactief afval na, kwam het Belgische antinucleaire protest echter amper nog boven de radar uit.

Nucleaire renaissance

Glorieux zag vooral in het voorbije decennium de aandacht verslappen. “Sinds 1999, toen de kernuitstap in het paars-groene regeerakkoord werd ingeschreven, maar zeker vanaf 2003 toen die kernuitstap uiteindelijk wet werd, is de groene beweging op haar lauweren gaan rusten. Ze dacht dat de buit binnen was. Dat gevoel begon te keren vanaf 2007, toen Yves Leterme aan de macht kwam en volhield dat hij de kernuitstap zou terugschroeven.”

Al kreeg de antikernenergiebeweging ook concurrentie uit eigen rangen. Sinds Al Gore de wereld met zijn klimaatfilm An Inconveniënt Truth attent maakte op de rampzalige gevolgen van de opwarming van de aarde, verlegde de milieubeweging haar focus naar de strijd tegen CO2-uitstoot. De ‘CO2-neutrale’ kernenergie kon weer op adem komen. Met de beslissingen in diverse landen om de kernuitstap terug te schroeven, plannen voor nieuwe reactoren te bouwen en volop te investeren in onderzoek naar kernenergie van de vierde generatie was er volgens aanhangers zelfs sprake van een heuse ‘nucleaire renaissance’. Het bleek voor de milieubeweging ook steeds moeilijker om te concurreren met de budgetten die de kernlobby in de schaal werpt.

“Het verschil in middelen is enorm”, beseft Glorieux. De milieubeweging in België is al klein, de antinucleaire lobby is nog veel kleiner. Van alle organisaties - Greenpeace, Bond Beter Leefmilieu, Friends of the Earth, WWF - die zich tegen kernenergie profileren, beschikt alleen Greenpeace België, mede dankzij de band met hun internationale moederorganisatie, over relevante expertise, hoor je telkens weer.

En dan nog. Gilbert Eggermont, professor nucleaire veiligheid aan de VUB, windt er geen doekjes om: “De groene beweging in België staat inzake kernenergie ontzettend zwak en is doorgaans zeer slecht geïnformeerd. Je hebt wel een paar gedegen mensen bij Greenpeace, maar daartegenover staat onder meer een door de staat gefinancierd onderzoekscentrum als het SCK. Daar alleen al werken 400 nucleaire experts. Geen ontzettend goed geïnformeerde groene jongen die daar tegenop kan.” Hetzelfde geldt volgens Eggermont voor de politici. “De nucleaire kennis van vandaag is te complex voor de huidige politiek, die bovendien nog eens in een existentiële crisis verkeert. Van een echte antilobby kun je dus niet spreken, ze zijn geen tegenpartij.”

Koffieclubje

De kleinschaligheid en het gebrek aan middelen zijn één zaak, iets anders is de manier waarop de antilobby door interne onenigheid in eigen vlees snijdt, luidt de kritiek bij anderen. Toen de kernuitstap meer onder druk kwam te staan, besloten de nucleaire tegenstanders in de milieubeweging, bij de vakbonden en in de politiek de krachten te bundelen onder de noemer Belgisch Overleg Kernuitstap. In het parlement werd een studiedag georganiseerd, en de experts rond de tafel stelden campagnefiches op die de communicatie naar de burgers moest stroomlijnen.

“De bedoeling was niet zozeer samen acties op te zetten, maar wel alle puzzelstukken samen te leggen om zo onze slagkracht te vergroten”, vertelt Tinne Van der Straeten, voormalig Kamerlid van Groen!. De verstandhouding was in eerste instantie doorgaans uitstekend, maar na verloop van tijd kwam er protest aan Franstalige kant. “Een aantal nieuwe mensen wilde een eigen beweging oprichten naar het voorbeeld van het Franse ‘Sortir du nucléaire’ en vond het niet kunnen dat er ook politici aan tafel zaten. Nochtans kon iedereen perfect zijn eigenheid behouden. Het overleg is vervolgens stilletjes doodgebloed. Heel spijtig”, zegt Van der Straeten.

Ook de stoelendans die na de regionale verkiezingen van 2009 werd ingezet, deed volgens sommigen de slagkracht van de nucleaire tegenbeweging afnemen. Eloi Glorieux, tot dan Vlaams Parlementslid voor Groen!, keerde terug naar Greenpeace, BBL-woordvoerder Bram Claeys verkaste naar het kabinet van Vlaams minister van Energie Freya Vanden Bossche (sp.a) en werd opgevolgd door Sara Van Dyck, tot dan werkzaam bij Frank Vandenbroucke (eveneens sp.a). “Op den duur zit iedereen in de zakken van iedereen en durft niemand nog positie in te nemen tegen de ander”, klaagt een voormalige deelnemer aan het kernuitstapoverleg.

De milieubeweging wordt inderdaad gekenmerkt door een hoge graad van vervlechting met de politiek, die volgens critici een omgekeerd effect sorteert. Professor energie- en milieueconomie Aviel Verbruggen (UA) is het scherpst. “Greenpeace beschikt inderdaad over expertise, de BBL is vooral een negotiatieclubje dat heel graag bij ministers op de koffie gaat en veel te weinig beleidskritisch is. Ik verwijt hen te conformistisch te zijn, terwijl het net hun rol is mensen op alternatieven te wijzen.”

Het is een kritiek die je wel vaker hoort, al wil niet iedereen het openlijk toegeven. “De milieubeweging zit te diep in de zakken van het beleid”, klinkt het elders. “Iedereen zit aan dezelfde tafel. De BBL heeft bijvoorbeeld meegewerkt aan het Vlaanderen in Actie-plan, waardoor het achteraf wel heel moeilijk is om nog geloofwaardig kritiek te geven. Het is bovendien een publiek geheim dat de BBL liever aan tafel zit met CD&V dan met sp.a en zeker Groen!. Dat loont namelijk minder. Dat is toch triest.”

Greenpeace vs. sp.a

Op dezelfde manier worden de milieuorganisaties ook ingeschakeld wanneer de verkiezingsprogramma’s van de progressieve partijen worden opgesteld. En dat ook dat voor spanningen kan zorgen, bleek vorig jaar in de aanloop naar de federale verkiezingen. Zo mocht men bij Greenpeace ondervinden dat een hechte relatie ook een zeker engagement inhoudt. De milieuorganisatie had immers enkele bedenkingen geuit bij een passage over kernenergie in het sp.a-verkiezingsprogramma. “We zetten alle middelen in om nieuwe investeringen in alternatieve productie aan te moedigen, en we zorgen voor duidelijkheid voor investeerders door een kalender van gefaseerde sluiting op basis van de wet op de kernuitstap”, luidde het. Vooral het laatste deel van de zin was nogal vaag, oordeelde men bij Greenpeace. Wilden de socialisten wel nog vasthouden aan de sluiting van de drie oudste centrales in 2015? Of hield de partij een slag om de arm om die planning zo nodig bij te sturen? Het advies om ondubbelzinnig te pleiten voor de oorspronkelijke uitstapkalender vond echter geen gehoor bij de partij. Er werd immers fijntjes maar kordaat op gewezen dat mensen van Greenpeace én BBL mee de pen hadden vastgehouden bij het schrijven van het programma en kritiek dus niet op zijn plaats was.

Professoren Verbruggen en Eggermont, die als een van de weinige academici geen pro-lobbystempel dragen en bijgevolg regelmatig om advies worden gevraagd, maken zich niet al te druk over de naijver in het anti-clubje. “De grootste vijand van de nucleaire lobby is de nucleaire sector zelf”, zegt Eggermont. Verbruggen beaamt: “De nucleaire sector zal zichzelf wel begraven. Men dicht de pro-lobby heel veel expertise en macht toe, maar men is er vooral heel blasé en arrogant. Dat zal ook hun ondergang betekenen.”

Het strookt met de analyse van Luc Barbé, voormalig kabinetschef van Olivier Deleuze, de Ecolominister die nog steeds als de vader van de kernuitstap geldt. “Nucleaire energie is sowieso een aflopend verhaal. Wanneer de mensen door hebben wat de echte kost van kernenergie is, is het niet langer levensvatbaar. Er zijn in Europa momenteel amper twee nieuwe reactoren in aanbouw. Van een nucleaire Renaissance is dus helemaal geen sprake. Binnen twintig, dertig jaar is het over en out. Oké, betogingen en verzet zijn belangrijk om de politiek wereld aan te zetten de juiste keuzes te maken, maar alles staat en valt met wat investeerders doen en hoe de grootindustriëlen het risico inschatten. En welke rekensom maken de Japanse bedrijfsleiders van wie de fabrieken momenteel zonder stroom zitten, denk je?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234