Zaterdag 21/09/2019

Luchtvervuiling

Groene burger heeft nieuw wapen: procederen

De basisschool Maria Boodschap in Brussel voert actie tegen de luchtvervuiling door auto's. Beeld BELGAONTHESPOT

Greenpeace daagt Vlaanderen voor de rechter wegens zijn al te slabakkend beleid tegen luchtvervuiling. Maar halen milieu-en klimaatrechtszaken iets uit? ‘Wij winnen steeds vaker, waardoor rechters overheden verplichten de wet na te leven’, zeggen advocaten achter meer dan duizend groene rechtszaken wereldwijd.

Burgers eisen schone lucht via de rechter, want van de beleidsmakers krijgen ze die niet. Zo kun je de nieuwe rechtszaak van Greenpeace tegen de Vlaamse overheid samenvatten. Ook twee Antwerpse actiegroepen eisen een veel beter ‘luchtsaneringsplan’ in hun regio. Tegelijk eist Greenpeace in kortgeding dat de Vlaamse overheid binnen twee maanden met een nieuw noodplan tegen luchtvervuiling komt, want Vlaanderen zit in de alarmzone.

Het is niet de eerste keer dat ‘gewone mensen’ groen beleid via juridische weg proberen af te dwingen. Vorig jaar werd het Brussels Gewest voor de rechtbank gesleept voor zijn nalatig luchtvervuilingsbeleid. In 2015 sleepte de vzw Klimaatzaak Belgische overheden voor de rechtbank omdat het klimaatbeleid in gebreke bleef.

Die zaak, met bijna 35.000 eisers en BV’s als Stijn Meuris als trekkers, is het bekendst. Maar ze blijft vooralsnog plakken in juridische stroop: er is al die tijd een technisch heen-en-weerspelletje gespeeld over de vraag in welke taal moet worden gepleit. Wanneer de kern van de zaak aan bod komt, is een vraagteken.

Naïevelingen

Dat de meest prominente groene rechtszaak bij ons zo verzuipt in bureaucratie, lijkt de indruk te geven dat het onmogelijk is en burgers er maar beter niet aan beginnen. In Nederland werd bijna exact dezelfde zaak, in 2015 aangespannen door de ngo Urgenda, een succes en werd de overheid verplicht de CO2-uitstoot sterker naar beneden te halen.

Bij Klimaatzaak vinden ze de juridische vertraging door minister van Leefmilieu Joke Schauvliege (CD&V) schandalig. Maar Schauvliege is nu eenmaal niet opgezet met dit soort rechtszaken, en dat geldt net zozeer voor de nieuwe luchtvervuilingszaak van Greenpeace en co. De minister suggereert dat de claim niet realistisch is en benadrukt dat een gelijksoortige zaak in Nederland met een sisser eindigde.

Dat voedt het beeld van naïeve burgers en ngo’s die tevergeefs vechten tegen overheden. Minister van Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA) doet daar nog een schep bovenop en tweet naar aanleiding van de nieuwe rechtszaak: "Radicale migratie-, milieu- en andere ngo’s proberen via rechtbanken de democratie te omzeilen. Gouvernement des ONG."

Maar dat het om een klein kransje radicalen gaat, strookt niet met de realiteit. Wereldwijd lopen meer dan duizend klimaatzaken, en er komen er steeds bij, van India en Pakistan tot Oeganda, van Colombia tot Noorwegen en van Italië en Duitsland tot de VS.

Druk stijgt

Soms spannen burgers een rechtszaak tegen overheden aan vanwege de klimaatzaak, zoals de Juliana Case. Daarbij stellen 21 tieners de Amerikaanse regering in gebreke om ze er niet in slaagt hun toekomst te verzekeren. Een poging van de regering-Trump om de zaak af te wenden mislukte eerder deze maand. Ook in Colombia zijn jongeren aan zet: 25 proberen via de rechter een ontbossing tegen te houden.

Soms gaat het om schadevergoedingsclaims tegenover bedrijven, zoals die van de steden San Francisco en Oakland tegen grote olie- en gasbedrijven. In die zaak werd vorige week een mijlpaal bereikt. De bedrijven, waaronder Shell en Exxon, scharen zich achter de wetenschap die stelt dat de mens verantwoordelijk is voor de opwarming van de aarde door de verbranding van fossiele brandstoffen. De buit is voor de aanklagers nog niet binnen, maar het is winst voor hen dat de grootste uitstoters op de planeet de wetenschap erkennen.

En soms zijn het individuen die procederen, zoals de boer in Peru die van de Duitse energiemaatschappij RWE een schadevergoeding eist omdat een gletsjer in zijn buurt smelt door de opwarming van de aarde. RWE is verantwoordelijk voor 0,47 procent van de wereldwijde CO2-uitstoot, dus wil de boer 0,47 procent van zijn extra kosten door het smelten vergoed zien.

Bij het Sabin Center for Climate Change Law aan Columbia University in New York zien ze dat het aantal zaken toeneemt en dat dat steeds meer druk zet op overheden en bedrijven. De vergelijking met historische rechtszaken die de tabaksindustrie tot inbinden dwongen, lijkt steeds relevanter.

Lege beloftes

Dat klimaat- en milieurechtszaken geen marginaal fenomeen zijn, bevestigt advocaat Ugo Taddei van het gespecialiseerde kantoor ClientEarth. 

"Er is iets aan het veranderen. Mensen protesteren tegen de lege beloftes van politici, en rechtbanken spelen een nieuwe rol door effectieve actie af te dwingen als die overheden hun beloftes niet nakomen", zegt Taddei. "Wij begonnen in 2011 met een Britse luchtvervuilingszaak, nu lopen er soortgelijke zaken in negen EU-landen. We wonnen al in Duitsland, Groot-Brittannië, Italië, Frankrijk en Tsjechië. Door die zaken is er meer politieke en maatschappelijke aandacht en is de Europese Commissie alerter.”

Gisteren kondigde EU-commissaris voor Milieu Karmenu Vella aan dat hij enkele lidstaten voor het Europees Hof van Justitie wil dagen omdat ze de normen overschrijden.

Taddei benadrukt dat dat geen radicaal of frivool activisme is. “Wij eisen net dat overheden de regels die ze zelf maakten naleven. Wij zijn geen campaigners, maar advocaten die willen winnen. We starten een zaak niet op op basis van wat revolutionaire kreten, maar enkel als we weten dat we een grote kans op slagen hebben omdat er een wettelijk kader is.”

Actieplannen uitvoeren

En voor luchtvervuiling is dat er zeker.

Europa legt duidelijke normen op voor het schadelijke stikstofdioxide (NO2), de belangrijkste stof die luchtvervuiling signaleert en vrijkomt bij de verbranding van diesel. Maar 23 van de 28 lidstaten halen die al sinds 2010 niet. Het Europees Hof van Justitie heeft geoordeeld dat alle burgers het afdwingbare recht hebben op schone lucht die wel aan die norm voldoet.

De grootste Europese successen boekten de pioniers van ClientEarth in Groot-Brittannië en Duitsland.

In de Britse zaak wonnen de advocaten tot drie keer toe. Resultaat: de overheid moet nu wel actieplannen uitvoeren om de NO2-normen te halen. Sindsdien komen steeds meer Britse steden met lage-emissiezones en andere maatregelen, zoals een dieselverbod, omdat ze voelen dat ze onder druk komen als het gaat over een geloofwaardig milieubeleid.

In Duitsland ging het om een zaak tegen een resem grote steden, met als resultaat dat die nu direct een dieselverbod kunnen invoeren en niet moeten wachten op de federale overheid. Dat is een groot succes in hét dieselland.

Op basis van die successen is ClientEarth ook behoorlijk zeker over winst tegen het Brussels Gewest, waarbij het eveneens gaat over te veel NO2 in de lucht. De Europese wetgeving is zo helder dat de positie van het gewest weinig kans maakt, klinkt het.

Volgens expert milieurecht Hendrik Schoukens (UGent) zijn de eerdere successen in Europese zaken ook een aanwijzing dat de nieuwe zaak van Greenpeace en co. goede slaagkansen heeft.

“Schauvliege verwijst naar een mislukte Nederlandse zaak, maar ze zegt er natuurlijk niet bij dat dit een van de weinige zaken is die niet lukken, en dat dat onder andere komt doordat de eisers nog verder willen gaan dan de Europese normen en de strengere normen van de Wereldgezondheidsorganisatie willen afdwingen”, zegt Schoukens. “Maar als de eis, zoals in de nieuwe zaak van Greenpeace, erin bestaat de bestaande richtlijnen na te leven, dan zijn er erg realistische slaagkansen.”

Concreet resultaat

Voor klimaatzaken ligt dat iets moeilijker en laten grote successen op zich wachten. Dat komt vooral doordat er voor het klimaat minder strikte, concrete afspraken in nationale wetgeving zijn gegoten dan voor luchtvervuiling.

Toch is het volgens experts slechts een kwestie van tijd voor ook op dat front grote doorbraken worden bereikt.

“Niet lang geleden waren we met drie. Urgenda in Nederland, de Juliana Case in de VS en wij”, zegt Serge de Gheldere van Klimaatzaak. “Sinds de overwinning van Urgenda zijn er tientallen nieuwe initiatieven bij gekomen. Vroeg of laat valt er nog een dominosteen.”

Bovendien betekent een juridische opdoffer of stap terug niet per se dat er geen enkele winst op een ander niveau is. Zo gaat de Nederlandse regering-Rutte III in de Urgenda-zaak weliswaar in hoger beroep omdat ze niet wil dat de uitspraak een precedent wordt, maar heeft ze de meeste eisen in het regeerakkoord opgenomen, zoals de afbouw van de steenkoolcentrales en een klimaatwet die bepaalt dat onafhankelijke experts jaarlijks nagaan of de uitstoot voldoende zakt, onafhankelijk van welke partij aan de macht is. De klimaatwet stelt een uitstootvermindering met 49 procent tot doel, wat ambitieuzer is dan wat Europa oplegt in het kader van het Akkoord van Parijs. 

“Een schitterend concreet resultaat van een klimaatzaak”, zegt de Gheldere.  “En ondertussen worden er steeds meer voorbereid, zoals die van jonge Londense advocaten die in naam van Portugese boeren die klimaatschade ondervinden verschillende EU-landen zullen dagvaarden. Wij trekken ons ook op aan de successen in de luchtvervuilingszaken, want hoe dan ook betekenen die winst op klimaatvlak.”

Jaap Spier, advocaat-generaal van het Nederlandse Hooggerechtshof, ziet internationaal ook een trend onder de rechters. Die zijn volgens hem steeds gevoeliger voor de bezorgdheden van burgers en zullen in de komende jaren steeds meer geneigd zijn klimaatrechtszaken niet als uitzinnige eisen van enkele rebelse vogels maar als terechte juridische claims bekijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234