Zondag 11/04/2021

Groeiend onbehagen in het paarse paradijs

De kater komt altijd later. Van deze volkse wijsheid lijkt momenteel half Nederland last te hebben. Na zo'n vijf jaar van euforisch klompendansen rond het economisch polderwonder en de zegeningen van de eerste paarse regering van de sociaal-democratische premier Wim Kok, waart er een crisisspook door het land. Stakingen, redeloos geweld, criminele allochtonen, massale arbeidsongeschiktheid, een niet te stoppen stroom asielzoekers, en minder economische groei. Onzekerheid; dat vooral.

Opgejaagd in de economische vlucht der volkeren daalden plots de woorden onbehagen, onzekerheid, kwetsbaarheid en weerbaarheid neer uit de laatste troonrede van koningin Beatrix. Nederland moet 'waakzaam' zijn sprak majesteit tot de natie. Waakzaam? Het ging toch zo goed? Het gààt ook nog steeds best goed met de BV Nederland. Maar het lijkt alsof de inwoners van het polderparadijs langzaam vastgezogen worden in onpeilbaar drassige en onbehaaglijke weilanden. Alsof ze collectief een tik van de molenwiek kregen.

Het ging Nederland jarenlang economisch voor de wind. Als gevolg van goed overleg tussen werkgevers en vakbonden - het poldermodel - bleven forse loonstijgingen uit, kon de werkloosheid dalen, de productiviteit en consumptie groeien. Volgens de politicus-schrijver Frits Bolkestein is het overigens juist ondanks dat poldermechanisme dat het Nederlandse model zo succesvol is. Hij wijst op de ingrijpende sanering van overheidsfinanciën, de flexibilisering van de arbeidsmarkt en de versobering van de sociale zekerheid als recept voor het paarse succes.

Hoe dan ook, Jan modaal werd slapend rijk door te spelen op de beurs, topmanagers en directies incasseerden riante salarissen en toucheerden via optieregelingen nog eens miljoenen. Het kon niet op.

Maar, nog zo'n volkswijsheid, wat omhoog gaat, komt ook weer eens omlaag. De economische crisissen in Azië en Rusland gooiden roet in het eten en de vooruitzichten werden bijgesteld. De tijd van ongegeneerd graaien en ongeremd spenderen, onbezorgd beleggen en speculeren op de beurs lijkt grotendeels voorbij. The sky is niet langer the limit.

Ook het geroemde overlegmodel heeft zijn langste tijd gehad. Veel beroepsgroepen eisen net nu hun deel van de welvaartskoek op. De gedecentraliseerde onderhandelingen over collectieve arbeidsovereenkomsten (CAO's) - in de bouw, in het onderwijs, en bij de banken - verlopen stroef. Stakingen van de politie werden ternauwernood voorkomen. De leraren staken omdat het water hen tot de lippen staat. Slechte betaling, hoge werkdruk voor zowel leraren als leerlingen maken het onderwijs hoe langer hoe meer tot een leerfabriek. Tieners worden tijdens hun schooltijd klaargestoomd voor de arbeidsmarkt, waar de functie-eis stressbestendigheid en optimale flexibiliteit in vacatures de normaalste zaak van de wereld is geworden.

'Werk, werk en nog eens werk', was het centrale thema van Paars I en ook Paars II vertrok onder die vlag. Maar een vijfde van de beroepsbevolking gaat aan werk ten onder. Bijna een miljoen mensen zit ziek thuis en ontvangt een uitkering op grond van de wet arbeidsongeschiktheid (WAO). Een derde daarvan op basis van psychische klachten. Stress is de volksziekte nummer één geworden, met afstand.

In 1992 riep de toenmalige premier Ruud Lubbers wanhopig uit: "Nederland is ziek!", toen de politiek het massaal dumpen van overtollige werknemers in de arbeidsongeschiktheid ontdekte. De WAO-crisis was de aanzet tot de gedeeltelijke privatisering van de sociale zekerheid. Bedrijfsverenigingen moesten zelf maatregelen nemen om het ziekteverzuim tegen te gaan en verzekeringsmaatschappijen sprongen in het door de overheid achtergelaten gat om werknemers te verzekeren tegen lichamelijk en geestelijk malheur.

Maar nu blijkt dat het aantal WAO'ers nauwelijks is gedaald en bedrijven ondanks allerlei maatregelen amper WAO'ers in dienst willen nemen. Prompt wordt de jacht op de zieken weer geopend. De regering presenteert een plan om het aantal WAO'ers met 16.000 te verminderen tegen 2002. De rechts-liberale VVD vindt dat onvoldoende en pleit voor meer periodieke medische keuringen en eventuele kortingen op de uitkeringen bij langdurige arbeidsongeschiktheid. Er wordt doorgegaan op de ingeslagen weg. Terug naar meer bescherming voor zwakkeren lijkt politiek ondenkbaar, zoals de regering ook worstelt met de zwakste groep: de asielzoekers. Streng en rechtvaardig is het credo, maar zelfs dat houdt de stroom asielzoekers niet tegen.

Terwijl Nederland al behoorlijk vol is - met gemiddeld 457 mensen per vierkante kilometer het dichtst bevolkte land ter wereld -, slibt het land dicht met nog meer nieuwbouwwijken, meer asfalt, files en spoorwegen, allemaal uit de heilige economische noodzaak.

Het Nederland-is-vol-gevoel richt zich de laatste maanden opnieuw op het stijgende aantal asielzoekers. Gisteren vond er in het parlement nog een spoeddebat plaats na een noodkreet van de verantwoordelijke bewindsman Job Cohen dat het opvangsysteem voor asielzoekers dreigt te ontploffen. Het dilemma tekent zich scherp af. Kan (en wil) de als open en tolerant bekend staande Nederlandse samenleving meer dan 60.000 (dit jaar zouden het er zelfs 65.000 worden) vluchtelingen aan? En zo niet, hoe houden we ze dan buiten? Weer die onzekerheid. En toen was er Gorinchem.

De plotse uiting van nationaal verdriet en verontwaardiging, nadat twee meisjes van zeventien en achttien bij het verlaten van danscafé Bacchus werden doodgeschoten door een boze coffeeshopeigenaar, nam de proporties aan van een witte beweging. Vijfentwintigduizend mensen kwamen bijeen in stil protest tegen het 'zinloze geweld' dat al ruim een jaar het publieke debat beheerst. Het lijkt erop alsof vele Nederlanders deze nog altijd zeldzame voorbeelden van extreem geweld aangrijpen om in tijden van individualisering, algehele gezapigheid en focus op materiële welstand weer eens een solidair en veilig wij-gevoel te ervaren. Temidden van die golf aan emoties werd ook de discussie over etniciteit weer opgerakeld. De daders waren immers van Turkse origine.

Uit een recent onderzoek onder duizend huishoudens door het onderzoeksinstituut Nipo en de Rotterdamse Erasmus-universiteit over de mening van Nederlanders over recht en samenleving blijkt dat het vertrouwen in de rechtsstaat de afgelopen jaren sterk is afgenomen. Uit het rapport stijgt een sfeer van 'angst, destabilisatie en onrust' op, met name in relatie tot vragen over criminaliteit door etnische minderheden. In 1991 vond een kwart van de Nederlanders dat etnische minderheden vaker misdaden begaan dan autochtonen. Dat is nu verdubbeld tot 54 procent. Volgens zeven op de tien Nederlanders leidt een toename van vreemdelingen tot meer criminaliteit. Een meerderheid van de bevolking (64 procent) vindt dat die criminaliteit bestreden moet worden door een strikter vreemdelingenbeleid.

En het zijn precies deze twee terreinen, zinloos geweld en asielbeleid, waar zich nu een bestuurlijk vacuüm rond ontwikkelt. Staatssecretaris Cohen deed zijn hartenkreet over de exploderende asielopvang. Het parlement kwam gisteren in spoedzitting bijeen. Het zinloze geweld inspireert bestuurders tot zo'n onsamenhangende waaier van mogelijke oplossingen dat de voorzitter van de Eerste Kamer (Senaat) Korthals Altes deze week een oproep deed voor noodoverleg tussen de belangrijkste ministers, politie en justitie. Hoezo crisis?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234