Woensdag 20/10/2021

Grenzen aan de wetenschap

Het bericht dat wetenschappers, verenigd in de organisatie Clonaid, mensen willen klonen en op deze wijze onvruchtbare koppels een gekloond kind willen bezorgen (DM 30/1), vergt een reactie vanuit een vrijzinnig-humanistische invalshoek.

De technische toepassingen van bepaalde ontdekkingen in de genetische wetenschap lopen het maatschappelijk debat vooruit. Het klonen van mensen is een technisch-medische ingreep, die uiteraard veel verstrekkender gevolgen heeft dan bijvoorbeeld de ontwikkeling van een vaccin of de transplantatie van een orgaan. Talrijke fundamenteel ethische vragen rijzen op bij het klonen van mensen. Ze werden tot heden slechts in beperkte mate besproken in het Belgisch Raadgevend Comité voor de Bio-Ethiek.

Als vrijzinnigen kunnen we akkoord gaan met het gebruik van embryo's om wetenschappelijk onderzoek te verrichten, maar huiveren bij de gedachte dat het klonen van mensen om sentimentele, financiële, economische of politieke redenen wettelijk toegelaten zou zijn. Wij zijn derhalve sterk voorstander van een breed maatschappelijk debat over deze uitgebreide en complexe problematiek, dat zo snel mogelijk zou moeten plaatsgrijpen. We weten immers dat vragen, die een gemeenschap ongemoeid laat uit onwetendheid, irrationele angst of behoudsgezindheid vroeg of laat, maar dan in een extremere vorm als een boemerang terugkeren (zie onder meer het vreemdelingenvraagstuk). Dit publiek debat moet openstaan voor substantiële visies over een zinvol en goed leven en ruimte voorzien voor dialoog.

Sommigen stellen dat de wetenschap fundamenteel onverschillig is voor de zingevingsproblematiek en dat is net de materie bij uitstek van de moraal. Zingeving en levensoriëntatie onderkennen trouwens verschillende waarden, die niet herleid kunnen worden tot werkingsoorzaken. Een vrijzinnig-humanistische levensbeschouwing probeert via en in het vrij onderzoek ethische waarden te betrekken en wijst dan ook een negatieve beoordeling tegenover de vooruitgang in de wetenschappen af, die er toe kan leiden veel onderzoek te verbieden vanuit één bepaalde morele overtuiging. Vrij onderzoek is een denk-, spreek- en handelswijze, die de nadruk legt op meer menselijke autonomie. Dit staat in schrille tegenstelling tot andere levensbeschouwingen, waar de heteronomie overheerst, omdat normen en waarden opgelegd worden door, of afkomstig zijn van, één of andere hogere instantie. De evolutie in een geseculariseerde samenleving, die steeds meer en meer gebruik maakt van de technowetenschappen, zou kunnen evolueren tot een verheerlijking van de rationalistische vrijheid, waar alles toegelaten wordt (bijvoorbeeld het klonen van de mens). Het moge volstaan te verwijzen naar de efficiëntie van de uitroeiingskampen van de nazi's of de Goelag-archipel onder het stalinistisch Rusland als toonaangevende voorbeelden van een perverse vorm van rationaliteit. Om dit te vermijden moet het ingrijpende karakter van technologieën en technisch-medische ingrepen vanuit onze sociale verbeeldingskracht besproken en getoetst worden, zo niet bewegen we ons in een heteronome onmachtsverhouding, waar de technisch-wetenschappelijke ontwikkeling alle leefregels gaat bepalen.

Als vrijzinnig humanist vragen we in dialoog op zoek te gaan naar een evoluerend model van een bio-ethische samenleving, waarin plaats is voor een autonome levenshouding binnen een solidariteitscontext en voor een diepgaand begrip voor elk individueel lichamelijk-psychisch lijden en de daarbij horende intermenselijke zorgverlening. Om deze redenen steunen we onvoorwaardelijk het pleidooi van de VUB-rector om een opleidingsmodule actuele wetenschappelijke vooruitgang in alle onderwijscurricula van de humane wetenschappen in te schrijven, alsook voor een module moraalfilosofie en ethiek bij de zogenaamde harde wetenschappen. We erkennen evenwel dat de filosofie en de ethiek van het vrij onderzoek geen integrale levensbeschouwing aanbiedt, dat een basiswaarde als het autonome denken in schril contrast kan komen te staan met de waarde solidariteit. Daarom pogen vrijzinnigen vanuit hun onderlinge solidariteit tegen het absurde en de grenzen van ons bestaan te komen tot een afwegen van de waarden, om aldus extremistische tendensen te vermijden. Almacht toekennen aan de wetenschap of aan een bovenmenselijke instantie zijn terzake twee uiterste polen van eenzelfde visie.

De keuzevrijheid van de persoon ontstaat niet in een vacuüm, waar rationele beslissingen kunnen genomen worden. Keuzes worden immers gemaakt vanuit de intentionele verhouding van de persoon of de gemeenschap ten opzichte van vitale goederen, gegevens en kennisinhouden. In die verhoudingen wordt gestalte gegeven aan het vrij onderzoek.

De wetenschappen ontwikkelen zich uit de nieuwsgierigheid van de mens. Hun vooruitgang hangt evenwel niet alleen af van dit streven naar kennis om de kennis, maar ook van de sociale reflectie. Sociale toepassingen van de kennis in de samenleving zijn immers het gevolg van duurzaam fundamenteel vrij onderzoek. De bio-ethische vraagstelling betreft inderdaad een brede opvatting over de plaats van de mens in de wereld, zijn verhouding tot de anderen en tot de waarden die hij nastreeft. Die waarden mogen evenwel niet beperkt blijven tot één visie. Wanneer het argument gebruikt wordt dat het nieuwe niet noodzakelijk beter is en vanuit deze overweging het nieuwe, bijvoorbeeld de mogelijkheden van de recente ontwikkelingen in de genetica, wordt afgewezen, zelfs moreel en juridisch preventief en anticiperend verboden wordt, dan wordt de dialoog, die de vrijzinnigen voorstaan, opzijgezet. Deze dialoog moet echter niet alleen gevoerd worden tussen de verschillende levensbeschouwingen, maar ook binnen de ruimte van het vrij onderzoek. Autonomie zou immers kunnen leiden tot hyperindividualisme, waarbij de genetische kennis aangewend wordt om persoonlijke grillen te verwezenlijken. Wanneer de verworven genetische kennis aangewend wordt om een erfelijke belasting te vermijden of om via kunstmatige inseminatie een onvervulde kinderwens te volbrengen, wordt de maatschappelijke aanvaarding veel groter en betreden we het domein van de solidariteit. Het verkennen van dit ethisch spanningsveld en de toegankelijkheid tot dit veld zo groot mogelijk maken is een fundamenteel aspect van de oproep tot dialoog over de bio-ethische problematiek, die de vrijzinnigen bij deze doen.

'Als we toelaten dat de technisch-wetenschappelijke ontwikkeling alle leefregels gaat bepalen, wordt de menselijke autonomie opgeheven'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234