Maandag 17/02/2020

Grensoverschrijdende studie en bloemlezing van poëzie uit WOI

Gedichten als columns

Van een historiserende blik of een poging om een bredere context te scheppen in de poëzie, was er tot voor kort nauwelijks sprake. Gelukkig is er de laatste tijd een kentering merkbaar. In zijn cultuurhistorische studie en bloemlezing van gedichten uit de Eerste Wereldoorlog toont Geert Buelens afdoend aan hoe oorlog en poëzie onlosmakelijk met elkaar verbonden waren.

Twee jaar geleden publiceerde de Amsterdamse hoogleraar Thomas Vaessens de essaybundel Ongerijmd succes. Poëzie in een onpoëtische tijd, waarin hij stelt dat het poëziebedrijf in ons taalgebied volstrekt op eigen gezag opereert, wat hij als "elitair" en "zelfgenoegzaam" bestempelt. Onze poëzie floreert al ruim vijftien jaar zonder een dominante stroming, aldus Vaessens, wat de in het voorjaar overleden dichter Ed Leeflang ooit opgelucht becommentarieerde met: "iedereen gaat zijn goddelijke gang". Vaessens vindt dit vrijblijvend en wereldvreemd; de poëzie isoleert zich daarmee van "het publieke debat". Vaessens heeft in zijn boek oog voor cross-over, voor podiumpoëzie en multimediale experimenten.

Politiek in de poëzie

In Geert Buelens' essaybundel Oneigenlijk gebruik, die dit voorjaar verscheen, lezen we iets vergelijkbaars: poëzie is versmald tot een 'autonoom' domein waaruit bijvoorbeeld politiek zogoed als verdwenen is. Buelens wil het begrip poëzie graag weer wat opentrekken, waardoor het politieke én het populaire, zoals in de poëzie in popmuziek, weer een plek binnen de beschouwing krijgen. In dat opzicht komen zijn monumentale studie Europa Europa! en de vuistdikke bloemlezing, allebei over dichters in de Eerste Wereldoorlog, niet uit de lucht gevallen. Deze boeken voegen ook echt iets toe aan het schap dat zeker in Groot-Brittannië toch al heel goed gevuld is. Aan bloemlezingen met war poets is er bij de Britten absoluut geen gebrek. Ook in ons taalgebied verschenen er de laatste jaren enkele, waaronder de eigenzinnige bewerkingen van bekende oorlogsgedichten door Tom Lanoye. In Flanders Fields en Dulce et decorum est zijn dus ook in Vlaanderen zeker bekend. Vooral in het Angelsaksische taalgebied beperken de bloemlezingen en de studies zich tot dichters en gedichten van één natie. Buelens' studie Europa Europa! doorbreekt de grenzen op verschillende manieren. Hij contextualiseert de Grote Oorlog door zijn verhaal al bij het begin van de twintigste eeuw te laten beginnen. En hij schetst de naweeën tot in 1925. En verder. Want deze cultuurhistorische studie raakt aan heel wat hedendaagse thema's. Buelens laat namelijk zien hoe er, met de Eerste Wereldoorlog als catharsismoment, in de landen van West- en Oost-Europa gedacht werd over nationalisme en internationalisme. Hij laat zien hoe de oorlog het einde betekende van een aantal pogingen tot multi-etnische verbondenheid, zoals de Donaumonarchie. Wat Vlaanderen betreft, situeert hij de houding van de activisten, die wel wat zagen in het zelfbeschikkingsrecht der volkeren, onder impuls van de Amerikaanse president Wilson. Het vergelijkende perspectief dat Geert Buelens hanteert, is dus niet alleen internationaal, maar ook diachroon. Zijn boek leest dan ook nog eens als een avonturenroman, die vanwege de oorlogsgruwel vaak het karakter van een misdaadroman krijgt.

Vanuit de loopgraven

De hoofdrol is voor dichters van allerlei nationaliteiten weggelegd. Buelens heeft ze er niet met de haren bij moeten sleuren, want uit zijn studie blijkt dat er nauwelijks dichters in de tijd waren die de invloed van de oorlogsperikelen uit hun verzen konden houden. Hij laat zien hoe zij de oorlog hebben ervaren, maar ook hoe hun gedichten dienden als plaatsen voor reflectie over politieke standpunten: veel dichters dachten na over hun eigen land en over het Europese continent. Ze deden dat meestal niet vanuit hun ivoren toren, maar vanuit de harde werkelijkheid in de loopgraven of in de ziekenzaal, of wat daarvoor moest doorgaan. Zo haalt Buelens de strijd aan tussen de Oostenrijkers en de Russen. In september 1914 verliezen de Oostenrijkers 350.000 manschappen. Zo'n negentig zwaargewonde soldaten blijven achter in een houten schuur op het marktplein van Grodek. De dichter en apotheker Georg Trakl, dan al heel wankel door drank en depressies, moet hen bijstaan. De soldaten roepen om uit hun ellende verlost te worden. Een van schiet zich door het hoofd; zijn hersenen blijven aan de muur kleven. De ellende die Trakl ziet, maakt het leven voor hem zo uitzichtloos, dat hij tot twee keer toe een einde aan zijn leven wil maken. Later levert die gruwel een van de indringendste oorlogsgedichten uit de Duitse poëzie op: ''s Avonds galmen de herfstwouden/ van dodende wapens, de gouden dalen/ en blauwe meren, waarboven de zon/ bedrukt wegrolt; omvat de nacht/ stervende krijgers, de wilde klacht/ van hun gebroken monden./ Maar op de weidegrond stapelen zich stil rode wolken samen waarin de woedegod woont,/ het vergoten bloed, koelte van maan;/ alle straten komen uit op rottend zwart./ Onder gouden takken van nacht en sterren/ wankelt de zussenschaduw door het zwijgende bos,/ om te groeten de heldengeesten, de bloedende koppen;/ en zacht galmen de donkere herfstfluiten in het riet./ O zo trotse rouw! O ijzeren altaren,/ de hete vlam van de geest/ wakkert heden een hevige pijn aan,/ de ongeboren kindskinderen.' Europa Europa! is geen aaneenrijging van petites histoires in de pejoratieve zin van het woord. De studie bedt de grote historische gebeurtenissen wel in de levensverhalen in van een hele reeks bekende dichters - neem Rilke, Pessoa, Van Ostaijen, Achmatova, Majakovski of Ungaretti - naast die van nobele, maar daarom niet minder intrigerende onbekende auteurs. Bijna dag na dag volgen we de oorlogsfeiten door de blik van de dichters, via fragmenten uit hun gedichten, uit hun dagboeken of brieven. Buelens interpreteert en situeert op die manier de geschiedenis én de poëzie uit die periode. Hij laat zien hoe niet alleen de politici, maar zeker ook de dichters op echte belevenissen zaten te wachten voor de Eerste Wereldoorlog losbarstte. De futurist Marinetti slaagde er in 1909 in om zijn manifest op de voorpagina van Le Figaro te krijgen. Hij legde een verband tussen oorlog en zuivering: "Wij willen de oorlog verheerlijken - enige hygiëne van de wereld, militarisme, patriottisme, de verwoestende daden van de anarchisten, de mooie ideeën waarvoor men sterft, en de minachting van de vrouw." Verderop in Buelens' studie lezen we hoe de futuristen enthousiast campagne voerden om Italië in de oorlog te betrekken, maar ook hoe in 1916 het dadaïsme ontstond vanuit een gevoel van weerzin tegenover een cultuur die zo'n alles vernietigende oorlog voortbracht. De poëzie uit die tijd was een propagandamiddel, maar tegelijk werd er geëxperimenteerd met nieuwe vormen en ideeën. Het is de grote verdienste van Buelens dat hij in Europa Europa! de ingrediënten van deze explosieve cocktail gedetailleerd laat zien.

Omdat Geert Buelens andere functies voor poëzie wil dan een 'tijdverdryf voor fijne luyden' noteert hij in de inleiding van Het lijf in slijk geplant met plezier: "honderd jaar geleden schreef men gedichten zoals wij vandaag columns: om gebeurtenissen vast te leggen en van commentaar te voorzien." Zijn bloemlezing uit vele talen en tradities is een onuitputtelijke schatkamer waarin je de internationale clash of civilizations nog hevig voelt naklinken.

Paul Demets

Zondag 9 november ontvangt het nieuwe Antwerpse theaterhuis BAFF Piet Chielens, Eric Defoort, Jokke Schreurs, Vera Coomans, Caroline Steenackers en Wiet Van de Leest. In het kader van wapenstilstand wordt er poëzie gelezen van Siegfried Sassoon en Theodor Kramer ondersteund door muzikale begeleiding.

www.baff.be

Manteau/Ambo, 376 p., 24,95 euro.

Manteau/Ambo, 685 p., 49,95 euro.

Buelens' boek leest dan ook nog eens als een avonturenroman, die vanwege de oorlogsgruwel vaak het karakter van een misdaadroman krijgt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234