Zaterdag 20/07/2019

Gratie aan de macht

Nooit eerder bekleedde een vrouw zo'n hoge positie in de financiële wereld. Als opvolgster van DSK bij het IMF nestelt Christine Lagarde zich naast machtige dames als Angela Merkel en Hillary Clinton. Kan zij, met haar gracieuze competentie, het verschil maken in de crisis? En effent ze het pad voor andere vrouwen? 'Ik weet dat mensen mij zien als een rolmodel.'

Onwillekeurig werd mijn blik naar haar schoenen getrokken, toen ik de laatste keer praatte met Christine Lagarde (55), onlangs benoemd tot directeur van het Internationaal Muntfonds (IMF). Ja, ik besef dat het onnozel klinkt, want op dat moment was de eurozone aan het wegsmelten, was het Amerikaanse Congres totaal geblokkeerd over het begrotingsbeleid en maakten investeerders zich zorgen over de toenemende sociale onvrede. Maar de schoenen van Lagarde vertelden veel over haar. De vrouw die in de enorme witte sofa in het hoge kantoor van de managing director in Washington DC zat, droeg noch de plompe schoenen van een vrouw die probeert in te breken in de mannenwereld, noch de torenhoge naaldhakken van machtsvrouwen die je in New York ziet. Haar marineblauwe pumps met lage hakken straalden zelfverzekerde Franse nonchalance uit. Ze waren op-en-top vrouwelijk, maar evengoed praktisch en boordevol kracht.

Het is een mooie metafoor voor de vrouw zelf. Bijna zes maanden geleden schreef Lagarde geschiedenis toen ze aangesteld werd als de eerste vrouwelijke managing director van het IMF, in opvolging van Dominique Strauss-Kahn, haar landgenoot. Die promotie werd enigszins ontsierd door controverse. Strauss-Kahn werd eerder dat jaar tot ontslag gedwongen als gevolg van een seksschandaal omdat hij een kamermeisje uit New York zou hebben aangerand. En toen Lagarde aanvankelijk werd voorgesteld als zijn vervangster, klaagden vele opkomende landen - enigszins terecht - dat Frankrijk niet zomaar het recht had een nieuw IMF-hoofd naar voor te schuiven. Uiteindelijk zijn het tegenwoordig landen zoals Brazilië en China die voor groei zorgen in de wereldeconomie. Lagarde lijkt bovendien niet goed geplaatst om op te treden als een onafhankelijke speler ten aanzien van het grootste hoofdpijndossier van het IMF: de eurozone. Haar vorige baan was minister van Financiën in Frankrijk. Ook daar sleepte ze een 'primeur' in de wacht als eerste vrouw in die rol bij de landen van de G7.

Uiteindelijk ontweek Lagarde op elegante wijze het gekibbel, met dank aan haar reputatie als uiterst bedreven politica en aan haar charme. En nu staat ze voor twee vuurproeven. In Europa en Amerika groeit de sociale onrust, en investeerders en politici willen wanhopig weten of het IMF en Lagarde iets kunnen doen om het paniekgevoel weg te nemen. Kan ze een 'oplossing' bedenken voor Griekenland of Italië, of zelfs voor haar geboorteland Frankrijk?

Lagarde wordt ook beschouwd als een potentieel vrouwelijk keerpunt. Nooit eerder bekleedde een vrouw zo'n machtige positie in de financiële sector; de wereld van het geld was altijd een mannenwereld, niet alleen binnen de banken maar ook binnen de bureaucratieën. Lagarde heeft dat patroon zelf herhaaldelijk aan de kaak gesteld. Zo grapte ze dat de financiële crisis misschien anders gelopen was als er zoiets als een 'Lehman Sisters' had bestaan, en wees ze erop dat de 'fragiele' fundamenten van de euro gecreëerd waren door de founding fathers, en niet door de 'founding mothers', aangezien er "toen jammer genoeg geen vrouwen aan de tafel zaten". Onlangs vertelde ze me aan de telefoon: "Ik zou willen dat er meer vrouwen in de financiële wereld zaten - ik denk dat dat veel gezonder zou zijn. We weten niet of het (in 2008, GT) anders was gelopen met meer vrouwen, maar mijn intuïtie zegt dat dat misschien wel het geval was geweest."

Met ingehouden adem

Momenteel heeft Lagarde - net zoals Angela Merkel in Duitsland - reële macht. Kan een vrouw aan het hoofd van het IMF nu echt een verschil maken? Zal ze de bakens uitzetten voor andere vrouwen? Of zal ze uiteindelijk verpletterd worden door de bureaucratie en de beleidsnachtmerries van het Westen en het IMF? "Ik weet dat andere mensen me beschouwen als een rolmodel. Sommige jonge vrouwen halen inspiratie uit me", zegt ze. "Persoonlijk vul ik mijn hoofd liever niet met die gedachte. Maar het is zoals dat oude idee van Sartre: dat je bent wie andere mensen in je zien. Het is een verantwoordelijkheid."

Lagarde geeft toe dat ze van nature altijd vastberaden en verantwoordelijk is geweest. Ze werd in 1956 in Parijs geboren uit diepgelovig katholieke, bourgeois ouders. Het gezin verhuisde naar Normandië. Haar vader was universiteitsprofessor en Lagarde groeide met drie jongere broers op in een strenge maar liefdevolle omgeving. Ze studeerde aan het lycée in Le Havre. Als tiener was ze een fervente meisjesscout en een toegewijd lid van het team synchroon zwemmen, dat hoge ogen gooide op Franse nationale kampioenschappen. Ze zegt dat die ervaring haar leerde "haar adem in te houden" maar ook samen te werken binnen georganiseerde teams.

Twee gebeurtenissen in haar late tienerjaren hadden een sterke impact op haar leven. Haar vader stierf, waardoor haar moeder op 38-jarige leeftijd het gezin alleen moest onderhouden. "Mijn moeder had een heel sterk karakter", zegt Lagarde, "ik heb veel van haar geleerd." Een ander belangrijk vrouwelijk rolmodel was haar grootmoeder, "een verpleegster tijdens de Eerste Wereldoorlog en een opmerkelijke vrouw, want ze bevrijdde zichzelf van een huwelijk dat haar niet aanstond".

De tweede gebeurtenis die haar leven zou tekenen was toen de jonge Christine een studiebeurs won om een jaar te studeren aan de exclusieve school Holton-Arms in Bethesda, bij Washington, waar ze Engels leerde, en - belangrijker - gewend raakte aan Angelsaksische tradities en denkwijzen. Ze ging even aan de slag als stagiair van een Amerikaanse senator in Washington, maar studeerde uiteindelijk rechten aan de Université Paris X.

Daarna solliciteerde ze bij de Ecole Nationale d'Administration (ENA), een belangrijke kweekvijver voor de Franse ambtenarij. Tot haar spijt werd ze tot twee keer toe geweigerd. Na het behalen van een master politieke wetenschappen ging ze in 1981 werken voor het Amerikaanse advocatenkantoor Baker & McKenzie in Parijs.

Lagarde maakte snel carrière en imponeerde iedereen met haar vastberadenheid. Maar na een paar jaar stootte ze op het klassieke vrouwelijke 'kunst- en vliegwerk'. Ze was als twintiger getrouwd (het huwelijk bleef niet duren), kreeg op haar dertigste een zoon, en twee jaar later nog een, toen ze net gepromoveerd was tot partner. "Ik ben iemand van de oude tijd. In die dagen moesten werkende vrouwen zich bewijzen, doorgaan en kranig zijn", zegt ze. "Bij beide zwangerschappen ben ik tot de laatste minuut blijven werken. Het was heel slim van mijn kinderen om geboren te worden in mei en juni, zodat ik de zomervakantie kon gebruiken voor borstvoeding, en na de vakantie opnieuw kon gaan werken.

"Mij lijkt het in Frankrijk gemakkelijker dan in de VS om een werkende moeder te zijn", zegt ze. "In de VS hebben ze niet hetzelfde crèchesysteem. Ik ben blij te kunnen zeggen dat het IMF een crèche heeft - als je vroeg bij het Fonds arriveert, zie je een hoop baby's die binnengebracht worden in de hal."

Geen tijd voor kinderen

Ze bleef opklimmen in de rangen, goochelend met kinderen en carrière. Ze geeft toe dat ze er als moeder niet altijd was, want ze "had gewoon geen tijd" om uren bezig te zijn met het huiswerk van de zonen. "Er is altijd dat schuldgevoel natuurlijk. Maar zo ben ik nu eenmaal. Het mooiste moment is als je kind wat ouder is en zegt dat het apprecieert wat je gedaan hebt, ook al was je er niet altijd. Toen een van mijn zonen elf was, heeft hij dat tegen me gezegd. Dat was een heel belangrijk moment voor mij."

In 1999 werd Lagarde de eerste vrouwelijke - en niet-Amerikaanse - directeur van Baker & McKenzie, en ging ze aan de slag in Brussel, waar ze opgemerkt werd door de Franse overheid.

In 2005 nam haar carrière een andere wending. Ze verhuisde naar Parijs om minister van Handel te worden, en daarna minister van Landbouw. In 2007 werd Nicolas Sarkozy president, die haar aanstelde als minister van Financiën - net toen de financiële crisis op de deur klopte.

In die rol kreeg ze talrijke open doekjes binnen de G7, vooral vanwege de rustige, bekwame manier waarop ze de financiële rampspoed te lijf ging in haar belangrijke hoedanigheid van insider-outsider. Dat ze een vrouw was in het Elysée plaatste haar enigszins apart. En dat gold ook voor het feit dat ze geen opleiding had genoten aan het zo belangrijke ENA. Wat vooral opviel, was dat haar collega's haar soms 'de Amerikaanse' noemden, want ze sprak niet alleen het idiomatische Engels van een bijna-native speaker, ze begreep ook de Angelsaksische manier van doen.

Dat 'Amerikaanse' etiket hield haar echter niet tegen om de Franse belangen met vuur te verdedigen. Zo had ze een zware aanvaring met Henry Paulson, de voormalige financiënminister van de Verenigde Staten, en liet ze zich soms bijzonder kritisch uit over het Amerikaanse beleid. (In Inside Job, een Amerikaanse documentaire over de financiële crisis die een Oscar won, werd haar gevraagd hoe ze reageerde toen de VS Lehman Brothers failliet lieten gaan. "Holy cow!", zei ze. Het is een van de meest memorabele - en vernietigende - citaten in de film.)

Maar niettegenstaande haar kritiek op Washington zorgde haar jarenlange verblijf als advocaat bij een Amerikaanse firma ervoor dat ze soms op Angelsaksische wijze optrad. Ze heeft er weinig problemen mee mensen te ontslaan die onvoldoende presteren. Ze bespeelt de Amerikaanse pers en de politieke wereld ook mooi met haar charmante, zelfrelativerende humor. In 2009 verscheen ze bijvoorbeeld in een Amerikaanse talkshow. Ze zat nog niet of ze haalde een Franse baret boven en begon een salvo grapjes af te vuren.

Koelbloedig en volhardend

Hoe zal het Lagarde vergaan nu ze van het Elysée naar Washington is verhuisd? Vele westerse leiders prijzen haar voor haar koelbloedigheid en volhardende stijl. "Overal waar ze gewerkt heeft, had ze veel te zeggen en veel invloed", zei Robert Zoellick, directeur van de Wereldbank, eerder dit jaar. Timothy Geithner, de huidige minister van Financiën van de VS, prees haar "uitgebreide ervaring" - en het feit dat ze als Franse financiënminister succesvol in dialoog was getreden met de internationale gemeenschap terwijl ze vurig de Franse belangen verdedigde. George Osborne, de Britse minister van Financiën, is een zelfverklaarde fan en noemde haar benoeming "goed nieuws voor de wereldeconomie en Groot-Brittannië, aangezien ze de beste persoon voor de job is".

Collega's bij het IMF zeggen dat Lagarde al andere accenten heeft gelegd: terwijl Strauss-Kahn vooral bevelen gaf en verder vertrouwde op een kleine kliek adviseurs, consulteert Lagarde een brede groep mensen. "Mijn managementstijl is empathischer, je zou kunnen stellen dat dat zo is omdat ik een vrouw ben - ik denk echt dat vrouwen empathischer zijn. Ik ben heel kordaat bij de samenstelling van het team, maar ik overleg breed en hoor vele ideeën voor ik handel", legt ze uit.

Die aanpak heeft misschien wel nadelen, geeft ze toe. Sommige waarnemers vrezen dat ze uitermate orthodox zal zijn in haar aanpak, ofwel omdat ze een consensus zoekt, ofwel omdat haar onconventionele achtergrond haar paradoxaal genoeg misschien minder geneigd zal maken om onconventioneel te zijn in haar beleid. Dat baart sommige critici zorgen. Ze voeren aan dat de huidige crisis doortastende economische strategieën vergt. Niet meteen geruststellend vinden ze bovendien dat Lagarde geen diploma economie heeft, waardoor ze zich moet verlaten op adviseurs.

Toch heeft Lagarde al bereidheid getoond om vrank uit de hoek te komen. Toen ze nog maar net benoemd was, haalde ze zich de woede van de leiders van de eurozone op de hals door erop te wijzen dat de Europese banken dringend nood hadden aan meer kapitaal. En, argumenteert ze, een empathische aanpak is tegenwoordig een sterkte en geen zwakte; de tijd dat iemand - of één macht - de agenda kon bepalen, is lang voorbij. Economie alleen kan rampen niet oplossen.

Daarom ook probeert Lagarde meer vrouwen op leidinggevende posities te krijgen. Momenteel probeert ze het IMF vooral over het DSK-schandaal heen te tillen. "Er was een genezingsproces bezig in de eerste weken na mijn aankomst, en je voelde dat we bewust een bladzijde moesten omslaan. Ik denk dat het hielp dat ik een vrouw was", zegt ze.

Toch gaat haar aandacht ook meer naar de doelstelling om bij het IMF 30 procent vrouwen in sleutelposities te krijgen. "Mijn raad van bestuur ziet er niet fraai uit op het vlak van vrouwenparticipatie, het hogere leidinggevende niveau wel", zegt ze. "Raden van bestuur kunnen heel misleidend zijn. Je ziet vaak bedrijven met vrouwen in de raad van bestuur, waar het hoge management heel erg mannelijk is."

Ze blijft ook de ruimere vrouwenzaak bepleiten. Vorig jaar verklaarde Lagarde dat ze het controversiële idee steunde om vrouwenquota te verplichten voor raden van bestuur van Europese bedrijven. "Dat is ook goed voor de bedrijven. Ik merk een verschil als meer vrouwen toetreden tot de raad van bestuur. Vrouwen hebben in het algemeen meer de neiging om een ander risicoprofiel aan te nemen, bijvoorbeeld op het vlak van portfoliomanagement." Uiteindelijk, zegt ze, hebben vrouwen een meer holistische kijk op het leven, gedeeltelijk omdat ze zoals zij vele jaren geschipperd hebben om gezin en werk te combineren.

Die privépuzzel is nog altijd complex voor Lagarde. Ze is al vijf jaar samen met ondernemer Xavier Giocanti. Maar die pendelt voortdurend tussen Frankrijk en de VS. Lagardes hobby's zijn duiken, yoga en tuinieren, maar ze klaagt dat ze deze zomer niet de gelegenheid had om fruit te plukken in haar huis in Rouen in Normandië. Toch blijft ze op haar reizen, gekleed in haar klassieke pakje, een benijdenswaardig serene, respect afdwingende indruk maken.

"De eerste baas die ik ooit had, had een grote invloed op mij. Ze was een heel sterke, heel elegante Belgische vrouw", herinnert ze zich. "Ze hechtte altijd veel belang aan hoe ze eruitzag, en leerde mij om me goed te kleden. Toen ik naar Amerika kwam, zag ik veel werkende vrouwen in de jaren tachtig en negentig die zich kleedden als een man. Ook dat heeft een invloed op me gehad: dat wilde ik nooit doen."

Haar favoriete kledingmerken, geeft ze toe, zijn onder meer Chanel en Ventilo. "Ik heb het geluk dat ik ouders had die lang en slank waren. Mijn figuur is nooit veranderd, en dus draag ik nog altijd dingen van twintig jaar geleden." Ook discipline helpt waarschijnlijk om die slanke lijn te behouden: Lagarde doet veel aan conditietraining en drinkt nooit alcohol.

Heeft ze een stylist, wil ik weten. Eventjes weet ze niet goed wat te zeggen. "Een stylist? Voor mijn haar, ja! Maar voor mijn kleren? Nee! Waarom? Dat heet stijl."

Misschien is dat nog het meest bemoedigende van al.

© The Financial Times magazine

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden