Vrijdag 21/02/2020

Grappen en grollen met G. B. Shaw

Warre Borgmans en Jan Peter Gerrits regisseerden samen Misalliance (1909), een stuk van George Bernard Shaw, in Het Toneelhuis. Opgevat als een pretentieloze komedie is de productie een tegenvaller, een uitnodiging tot relativeren die averechts werkt.

De affiche van Misalliance, de nieuwste productie van Het Toneelhuis in Antwerpen, laat een zwevende sigaar zien. Niet zomaar een sigaar, maar een Havana, symbool voor het pafferige kapitalisme én voor het communisme-met-baard. Beide modellen inspireerden George Bernard Shaw (1856-1950), de auteur van de 'romantische komedie' Misalliance. Voor diens intussen gedateerde opvattingen over twee failliete ideologieën moet je deze voorstelling echter niet opvoeren, aldus dramaturg Kurt Melens. De vraag is dan: wat blijft er over als reden? Toch niet de grappen en grollen van een stel protserige figuren?

Misalliance wordt een van de minst speelbare stukken uit Shaws toneeloeuvre genoemd. De schrijver laat een stel avonturiers met een vliegtuigje crashen in de tuin van een steenrijke ondergoedfabrikant. Zulks levert een pittige confrontatie tussen twee levensstijlen op, zou je denken, maar neen: Shaw zag meer in een absurd onderonsje, door het regisseursduo Warre Borgmans en Jan Peter Gerrits enthousiast in de verf gezet terwijl het verhaal allang niet leuk meer is.

Shaw beschouwde zichzelf als "een tragisch schrijver" die voortdurend werd gedwarsboomd door "een komisch alter ego". Dat verklaart waarom veel van zijn toneelstukken een traditioneel uitgangspunt hebben, tot de auteur de verwachtingen uit elkaar doet spatten met een voor die tijd behoorlijke portie absurde humor. Het gebrek aan een stevige verhaallijn maakte zelfs dat hij voor zijn stukken vaak geen producent vond, als ze al door de censuur waren geraakt. Maakt die rebellie hem vandaag sympathiek, deze Ierse autodidact?

Ja en neen. Shaw was dan wel een provocateur met een ontegensprekelijk gevoel voor humor, winnaar van de Nobelprijs voor literatuur in 1925 en auteur van Pygmalion waarop later de musical My Fair Lady werd gebaseerd; hij was ook een puritein die er bedenkelijke ideeën op nahield over 'hogere' en 'lagere' levensvormen in de maatschappij, waarbij de eerste de tweede mochten overheersen. Nogal merkwaardig voor een socialist. Daarenboven was hij een betweter - iemand die, toen een van zijn toneelstukken op gefluit werd onthaald, op het podium klom om een uitvoerige speech te geven. Het verklaart waarom er bij zijn toneelteksten zoveel gedetailleerde regieaanwijzingen staan: Shaw was een controlefreak, ondanks de schijnbare chaos in bijvoorbeeld Misalliance.

Als ondertitel op de affiche van de nieuwe Toneelhuis-productie staat een citaat over Shaw: "Through absurdity we become human". Een stelling waarmee iedereen het probleemloos eens kan zijn: het absurde van ons bestaan leren aanvaarden maakt ons ongetwijfeld menselijker. Een gesmaakte illustratie daarvan was Anna Blume hat ein Vogel vorig seizoen in Theater Zuidpool, een ode van regisseur Koen De Sutter aan de Duitse dadaïst Kurt Schwitters. Misalliance werd geschreven in dezelfde periode als de klankgedichten van Schwitters - kort na de eeuwwisseling - maar is bijlange niet zo radicaal als tekst. Bij Shaw sluipt de gekte binnen en wordt het genre van de romantische komedie vooral onderuitgehaald door karikaturale personages, als daar zijn: een ondergoedfabrikant die geobsedeerd is door literatuur omdat hij au sérieux wil genomen worden, zijn dochter die zich stierlijk verveelt en de vliegenier verleidt die letterlijk uit de hemel komt gevallen, een 'stijve bovenlip' uit het British Empire genaamd Lord Summerhays en zijn saaie zoon, een revolutionair die de familie komt bedreigen met een pistool omdat de ondergoedfabrikant ooit iets met zijn moeder zaliger had en haar vervolgens genadeloos dumpte...

Zo opgesomd kun je je zeker iets voorstellen bij een groepsportret van deze malloten, niet het minst omdat de dialogen bijwijlen gevat zijn, ook in de Nederlandse hertaling van Walter van den Broeck. Dat gezegd zijnde doet deze Misalliance het meest aan Police Academy II of Naked Gun denken: een aantal vreemde, luid kwakende vogels passeert de revue en daarmee is de kous af. Teleurstellend dus, een tikkeltje gênant zelfs aangezien de meeste acteurs in deze Toneelhuis-productie niet de verbale scherpte hebben om écht grappig uit de hoek te komen. Alleen Lukas Smolders overtuigt in de waanzin als de stuntelige revolutionair; actrice Karlijn Sileghem trekt nog eens het schuifje van 'onnozel wicht' open zoals we haar dat al zagen doen in onder andere Moedersnacht en Napels en daar ben je in deze context nog blij om ook.

Op die zeldzame momenten voel je wel waar de regisseurs naar toe willen: naar het heerlijk ongerijmde van The Marx Brothers (stel je voor: A Night At The Toneelhuis in plaats van A Night At The Opera). Naar toneel dat doet lachen en heel eventjes ontroert, omdat het toch allemaal zo menselijk blijft, die sotternieën op de planken. Me dunkt zijn voor een dergelijk opzet een relevante tekstkeuze en een veel strakkere regie noodzakelijk.

Steven Heene

Voorstellingen tot 3 april, telkens om 20 uur in de Bourlaschouwburg, Komedieplaats, Antwerpen. Reserveren op tel. 03/224.88.44. Daarna op tournee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234