Woensdag 18/05/2022

Grandeur en schoonheid, overvloed en welbehagen

Indrukwekkend en veelbelovend. Zo ziet het Van Dyck-jaar 1999 eruit. Gisteren werden in het Antwerpse Koninklijk Museum voor Schone Kunsten de tentoonstellingen en evenementen voorgesteld, waaronder het grootste retrospectief dat ooit aan Antoon van Dyck werd gewijd en de allereerste expositie van zijn landschapstekeningen. Aanleiding is de 400ste geboortedag van de schilder. Organisator Antwerpen Open beschikt over een totaal budget van 450 miljoen frank.

Met Van Dyck willen wij opkomen voor schoonheid," zegt Bruno Verbergt, coördinator van Antwerpen Open. "Wij willen graag de cultus van de goede smaak voortzetten, het historisch besef en het geheugen aanscherpen, en ruim de tijd nemen om naar beelden te kijken." Drie grote tentoonstellingen, een handvol aanverwante exposities en het Festival van Vlaanderen-Antwerpen met muziek uit de tijd van Van Dyck. Voeg daarbij een uitgebreid zomerfestival en het kinderfestival Villanella, dat in het teken van de 'Ver-beelding' staat, en je krijgt al een idee hoe 1999 er in Antwerpen zal uitzien. Voorlopig, want er wordt volop gewerkt aan tentoonstellingen in het MuHKA en het Fotografiemuseum.

Dé blikvanger is het grote overzicht 'Van Dyck-de schilder', dat zal lopen in het Koninklijk Museum van Van Dycks geboortestad Antwerpen (15 mei-15 augustus) en daarna ook te zien zal zijn in Londen (The Royal Academy), waar de schilder verbonden was als 'principalle Paynter' aan het hof van koning Charles I. Van Dyck stierf er in 1641, maar zijn graf in de toenmalige St Paul's Cathedral ging bij de brand van 1666 verloren. Meer dan tachtig werken moeten de hele carrière en de veelzijdigheid van Van Dyck in beeld brengen: zijn debuut in Antwerpen als begaafdste leerling van Rubens, zijn verblijf in Genua als portretschilder van de hogere klassen, zijn terugkeer naar Antwerpen, waar hij dan voornamelijk altaarstukken maakt, en ten slotte Londen, waar hij zijn roem als schilder van elegante portretten definitief vestigt.

Tentoonstellingscommissaris en Van Dyck-expert Christopher Brown (National Gallery, Londen) beklemtoonde gisteren dat Van Dyck een vroegrijp genie was, net als Dürer en Picasso. De tentoonstelling begint dan ook met het verbluffende zelfportret dat Van Dyck schilderde op 14-jarige leeftijd. Brown is bijzonder verguld met de vele bruiklenen (Prado in Madrid, Kunsthistorisches Museum in Wenen, National Gallery in Washington, Metropolitan in New York, en zijn eigen National Gallery) en de toestemming van de Britse koningin om uit de koninklijke collectie werken af te staan. Browns internationale reputatie en zijn goede contacten met de Angelsaksische wereld konden bruikleengevers vaak over de streep trekken. Antwerpen van zijn kant kan bogen op goede contacten met zusterstad Sint-Petersburg, waardoor een van Van Dycks mooiste Engelse portretten uit de Hermitage kan overkomen. "Dit is de belangrijkste Van Dyck-tentoonstelling in 100 jaar," aldus Brown.

Een niet minder belangrijke expositie is gewijd aan landschapstekeningen, een nagenoeg onbekend aspect van Van Dyck. Ze zijn nooit op zich bestudeerd en het is ook de eerste keer dat ze het onderwerp zijn van een aparte tentoonstelling. Het merendeel van de 31 bekende landschappen van de meester wordt bij elkaar gebracht en geconfronteerd met evenveel werk van Rubens, Poussin, Claude en Rembrandt, die een groot bewonderaar van Van Dyck was. De schetsen en aquarellen die gisteren werden getoond, laten vermoeden dat Van Dyck ook in dit genre tot de grootsten van Europa behoort: een tot in de details uitgewerkt zicht op het stadje Rye - naar de natuur getekend in 1633 - en een even schitterend maar spaarzaam uitgewerkt landschapsaquarel. Van Dyck stond aan de wieg van een beroemde Engelse traditie, die later Constable en Turner zou voortbrengen.

Het schetsboek van Van Dyck is intact bewaard en rust in het British Museum. De eerste pagina daarvan zit evenwel los en mag dan ook de collectie verlaten. De landschappen zijn te zien in het Antwerpse Rubenshuis (15 mei-20 augustus) en daarna in het British Museum.

In een derde tentoonstelling wordt Van Dyck als prentkunstenaar belicht - een samenwerking tussen Museum Plantin-Moretus in Antwerpen (daar te zien tussen 15 mei-20 augustus) en het Amsterdamse Rijksmuseum, waar de tentoonstelling in het najaar naartoe gaat. Ook hier betreft het een baanbrekende verwezenlijking: nog nooit werden de prenten van Van Dyck apart gepresenteerd of werd het verband onderzocht tussen schetsen, schilderijen en prenten. De commissarissen, Ger Luyten van het Rijksprentenkabinet en Carl Depauw van Plantin-Moretus, willen groepjes werken bij elkaar brengen om het wordingsproces te tonen: hoe Van Dyck voorbereidend werk leverde en met retouches op proefdrukken ingreep in het werk van zijn prentenmakers. Ook hier doen, door het rijkelijke gebruik van wit, sommige 'proefstaten' verbazend modern aan. Van Dyck was bovendien zelf een begenadigd etser en behoort met Rembrandt en Goya tot de wereldtop.

Daarnaast zijn er aanverwante tentoonstellingen als 'De romantische recuperatie' (Hessenhuis) over Van Dyck en de 19de eeuw, 'De uitbeelding van de macht' (Fabiolazaal) over staatsieportretten en machtssymbolen, 'Enku' (Etnografisch Museum) over een Japanse boeddhistische monnik als tijdgenoot van Van Dyck, en 'Zilver voor Sir Anthony' (Sterckshof) met edelsmeedwerk uit Londen en zilver uit Genua.

Een budget van 450 miljoen frank lijkt misschien veel, zei de Antwerpse schepen van Cultuur Antonis gisteren, maar eigenlijk gaat het om een investering: "Voor Antwerpen 93 was er een budget van 1 miljard, de economische return bedroeg 10 miljard." Maar het mag duidelijk zijn: de verwachtingen zijn in Antwerpen hooggespannen. Er wordt ook gerekend op zeer grote belangstelling uit het buitenland. Aan het Van Dyck-jaar wordt dan ook een grootscheepse promotiecamapgne verbonden. Eric Antonis kon gisteren trots meedelen dat de eerste 100 tickets voor het Van Dyck-retrospectief al gereserveerd waren.

Eric Rinckhout

Reserveren voor Van Dyck 1999 kan vanaf nu. Voor 'Van Dyck - de schilder' wordt dat zeer aangeraden. Alle inlichtingen, ook voor overnachtingen, en (kosteloze) reservaties op tel. 070/233.799; fax 070/233.798. Op Internet wordt de Van Dyck-website gebouwd: http://www.antwerpenopen.be

(Foto Hermitage Museum)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234