Donderdag 06/05/2021

'Grafstenen moeten bouwstenen zijn'

Op Tyne Cot Cemetery kijkt Frederik Willem de Klerk naar de 12.000 graven. Als president schafte hij de apartheid in Zuid-Afrika af. Liet Nelson Mandela vrij. Maar de confrontatie met de gevolgen van de Groote Oorlog maakt indruk. 'Laat niemand dit marginaliseren.'

'Known unto God'. De drie witte stenen waarbij Frederik Willem de Klerk, 77 ondertussen en de laatste blanke president van Zuid-Afrika, een krans legt, dragen geen naam. Dat de drie gevallen soldaten uit Zuid-Afrika kwamen, dat weet men. Dat ze op 20 september 1917 vielen ook. "Zoals de meesten van de 28 van uw landgenoten die hier liggen", zegt de gids. De Klerk knikt. Noemt het een eer om de krans te mogen leggen. En schrijdt verder.

Belgischer kan het weer niet zijn, pet en goede mantel zijn nodig. Dat hij hier samen met de Ierse Betty Williams, die in 1976 de Nobelprijs voor de Vrede won, en straks ook de Liberiaanse Leymah Gbowee rondloopt, is het gevolg van de uitnodiging van Vlaams minister-president Kris Peeters. Vandaag, maandag, nemen Nobelprijswinnaars (ook Herman van Rompuy is erbij) en wetenschappers zoals dokter Marleen Temmerman en professor Chris Van den Wyngaert, deel aan een Internationaal Vredessymposium. Over de rol van de wetenschap in de behandeling van trauma's en de transformaties van gemeenschappen.

Desmond Tutu zal er via een videoboodschap zijn. "Omdat Vlaanderen een voortrekker wil zijn voor conflicten in de rest van de wereld en wij onze kennis willen bundelen met die van bijvoorbeeld de man die in Zuid-Afrika ervaring heeft met die transformatie", legt Peeters uit op het asfalt voor Tyne Cot Cemetery.

Ze waren met 850, tussen 1914 en 1918, uit Zuid-Afrika gekomen om (naar Willem Vermandere:) "alhier dood te gaan" - 550 van hun namen staan op de Menenpoort. Hun dode lichamen werden niet teruggevonden. De Klerk, met hoorapparaatje maar verder bijzonder fit en alert, luistert goed. En stelt zelf vragen terwijl hij op Tyne Cot rondloopt: "Zijn dat Duitse bunkers? Hoeveel graven zijn er hier?" Van oorlogen kent hij iets. Zijn voorouders vochten in de Boerenoorlog tegen de Britten. De gids: "Sommige jongens die in de Boerenoorlog vochten, liggen hier begraven. Ze moesten immers ook aan deze oorlog komen meedoen."

Het woord 'ironisch' valt: de gids wijst op het graf van Richard Verhaeghe, een naar Canada uitgeweken Oostendenaar. Toch hier moeten komen vechten en gevallen in Passendale, uitgerekend de slag die de bevrijding van Oostende moest bewerkstelligen. "Ironisch." Dan wordt Betty Williams (70 nu), die als Noord-Ierse vredesactiviste de 'Community of Peace People' oprichtte, het graf van A. Boyd uit Belfast getoond. Ze knikt: "Boyd is een typisch Noord-Ierse naam." De hele wereld ligt in West-Vlaanderen.

Getallen

"Ergens ligt zelfs een jongen die amper veertien jaar en twee maanden was. Hij kwam uit Potchefstroom." De gidsen zijn geweldig goed voorbereid, ze weten hoe ze De Klerk kunnen raken. Hij studeerde in Potchefstroom. En dan het getal opnieuw: 12.000 doden, alleen hier al. "Onze deelname aan de twee wereldoorlogen was van groot belang", zegt de gewezen president, die, samen met Nelson Mandela, in 1993 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg. "Maar hier rondlopend maken die getallen indruk. Natuurlijk zag ik in mijn eigen land veel begraafplaatsen die het gevolg waren van de Boerenoorlog. Maar het is mijn eerste bezoek aan een dergelijk kerkhof in Europa. Dit zien, en zien waar de slagvelden waren, is een betere geschiedenisles dan wat ik al in boeken las."

Vergelijken kan met niks, vindt hij. "De strijd (tegen apartheid, RVP) in mijn land was natuurlijk ook bijzonder tragisch. Die kostte het leven aan een paar duizend mensen. Maar hier spreken we wel van een half miljoen."

Dan zet de bus zich in gang richting Ieper, waar in het het museum In Flanders Fields de stemmen van vluchteling Richard Wybouw uit Middelkerke en van Hauptmann Fritz Haber geen hart onberoerd laten: de Groote Oorlog verteld door ménsen. Al kan er een grapje af. "Dit was de ambulance", zegt de gids. "Maar het lijkt meer op een ossewa."

Last Post

Neen, opnieuw, vergelijken met de strijd in Zuid-Afrika en de wederopbouw van het land - die ook na twintig jaar en met de drie zwarte presidenten Mandela, Mbeki, eventjes Mothlante en nu Zuma niet zo makkelijk loopt - kan niet. Maar De Klerk wil wel zeggen waarom Tyne Cot Cemetery en waarom In Flanders Fields Museum wel belangrijk zijn. "We móéten lessen trekken uit de geschiedenis", zegt hij eerst.

Maar bewijzen de vlaggen met daarop alle oorlogen sinds 1918 (en het motto 'Nooit meer Oorlog') net niet dat er géén lessen getrokken worden? Hij stopt: "Toch wel. Het grote verschil met de twee wereldoorlogen is dat er nu bijna geen gewapende conflicten meer zijn tussen landen. Tachtig procent van de 25 zwaarste oorlogen sindsdien ging tussen burgers uit dezelfde staat. Daar zit nu wel een nieuwe uitdaging in: laten we vreedzaam werken tussen verschillende etniciteiten, culturen en geloofsgemeenschappen. En deze grafstenen zouden dan wel eens de bouwstenen van dat groter geheel kunnen zijn."

En dan klinkt onder de Menenpoort de 'Last Post'. Stiller kan niemand nog worden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234