Maandag 19/08/2019

'Graag had ik een periscoop op mijn graf'

Pierre Alechinsky, een van de overlevenden van de Cobrabeweging, is inmiddels tachtig, maar schildert nog elke dag. Sinds 1951 woont en werkt hij in Parijs. In zijn geboortestad Brussel opent morgen een indrukwekkend retrospectief met zo'n tweehonderd schilderijen, tekeningen en boekillustraties. 'Hergé heeft een grote invloed op mij gehad.'

door Eric Rinckhout

BRUSSEL l Alechinsky is altijd een Cobraschilder gebleven, op zoek naar vrijheid, spontaneïteit en experiment. Zijn werk is sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw sterk geëvolueerd, maar blijft een woekering van vormen en patronen, een ode aan schoonheid en kleur, geschilderd vanuit een kinderlijke naïviteit en optimisme.

"Natuurlijk ben ik verheugd om in Brussel zo'n grote tentoonstelling te krijgen", zegt Alechinsky. "Maar tegelijk vervult het me met verdriet, omdat ik zoveel vrienden ben verloren: Dotremont, Karel Appel, Pol Bury en onlangs Reinhoud d'Haese. Alleen Corneille en Hugo Claus blijven over van die generatie. De Cobrabeweging mag dan nauwelijks drie jaar hebben geduurd, van 1949 tot 1951, het was het begin van een reeks vriendschappen waar alleen de dood een einde aan heeft kunnen maken."

Alechinsky werd op 19 oktober 1927 in Brussel geboren. Zijn vader was uit Rusland geëmigreerd, zijn moeder was afkomstig uit de Brusselse burgerij. Beiden waren dokter en wilden dat ook hun zoon medicijnen zou studeren. Maar Pierre volgde de cursussen typografie en boekillustratie aan de hogeschool van La Cambre en vertrok op zijn vierentwintigste naar Parijs.

Daar zat de euforie van de bevrijding voor iets tussen. "We konden er toen alles tegelijk ontdekken: nieuwe kunstenaars als Pollock, en ook Paul Klee en Max Ernst."

In Brusselis zijn vroegste werk te zien uit de late jaren veertig. Eerst nog geometrisch abstract, later wordt dat een woekering van tekens op grote doeken. Zijn lange reis naar Japan in 1955, de ontdekking van de Japanse kalligrafie en zijn ontmoeting in Parijs met Walasse Ting, de Chinese kunstenaar die tekende met het penseel, waren stuk voor stuk van doorslaggevend belang voor zijn verdere evolutie. Het formaat van zijn werken werd groter, zijn kunst werd vrijer, kleurrijker en vitaler.

Een volgend scharniermoment was een bezoek aan New York in 1965. Central Park was zijn eerste schilderij met randillustraties en in de soepeler hanteerbare acrylverf. "Kanttekeningen is een term uit de boekdrukkunst. Zeg maar dat ik als schilder in een drukkerij ben geboren."

Het schilderij Central Park, dat uiteraard in de Brusselse Koninklijke Musea voor Schone Kunsten te zien is, heeft als hart een soort kinderlijk geschilderd veelkleurig monster. "Toen ik vanuit een raam op de vijftigste verdieping Central Park observeerde, gingen de paden, dreefjes en rotspartijen van het park er ineens uitzien als een mensenetend monster. Ik moest ook altijd maar denken aan de waarschuwing om 's nachts niet in het park te wandelen. Don't cross Central Park by night."

Rond die kleurrijke kern bracht hij een lijst aan met allerlei zwart-wittaferelen, scènes uit het stadsleven, commentaar in kleine illustraties. Zo werd het een schilderij over de botsing tussen natuur en cultuur. "Zo'n kader is een grens, een limiet, een borduur. Met zo'n lijst wil ik de aandacht vasthouden en focussen, en tegelijk kan ik met die kleine primitieve tekeningen mijn onderwerp verder uitdiepen."

Die aanpak, waarop hij zijn verdere carrière zou blijven variëren, doet denken aan middeleeuwse miniaturen, maar ook aan stripverhalen. "Hergé heeft een grote invloed op mij uitgeoefend", zegt Alechinsky. "Toen ik zeven jaar oud was heb ik van mijn ouders Tintin au Pays des Soviets gekregen. De zwart-wittekeningen van Hergé hebben mij sterk beïnvloed, maar ook zijn montages en kadreringen. En zijn dialogen: Hergé is ook in literair opzicht zeer sterk. Daarmee vergeleken zijn mijn tekeningetjes erg primitief."

Pierre Alechinsky heeft mee de selectie gemaakt voor de chronologisch opgebouwde tentoonstelling in Brussel. Er zaten ook voor de kunstenaar ontdekkingen tussen: schilderijen die hij allang niet meer had gezien en die hij zich anders herinnerde.

"Uit zo'n drieduizend schilderijen hebben we er tachtig à negentig gekozen. Dan hebben we er acht dagen over gedaan om de juiste ophanging te vinden. Schilderijen moeten klinken als woorden in een zin. Ook die moeten op hun juiste plaats staan."

"Schoonheid", zegt Alechinsky, "is wanneer ik me één voel met een gebogen lijn die uit mijn penseel vloeit. Als dat niet gebeurt, raak ik in een rothumeur en zeg ik dat het me nooit meer gaat lukken."

De kunstenaar hamert op het belang van handenarbeid in de kunst. "Ik hoop dat de jonge, hedendaagse kunstenaars hun blind vertrouwen in de technologie zullen verliezen. Pas op, ik gebruik ook een computer, maar als een gesofisticeerde tikmachine. Men moet de hand herontdekken, want de technologie biedt ons alleen maar voorgekauwde vormen en geijkte patronen. Dat werkt verlammend. Er is geen persoonlijke creativiteit mogelijk. Kijk naar de huidige tekenfilms die uit Japan komen, uitgerekend het land van de kalligrafie. Men is blijkbaar heel snel tevreden."

Alechinsky kan overigens met beide handen werken. Als linkshandige werd hij in de lagere school verplicht om rechts te schrijven, maar voor het 'mindere belangrijke' mocht hij zijn linkerhand blijven gebruiken. "Ik schrijf dus rechts en schilder links." Maar bijkbaar kan hij met beide handen tegelijk schrijven. "Dan vliegen de letters alle kanten op, zoals vogels."

Dagelijks nog gaat de kunstenaar naar zijn atelier om te werken. Dat wil hij nog heel lang blijven doen. "Ik denk dat ik graag een periscoop opmijn graf wil." Zo kan hij, over de dood heen, het leven blijven observeren en blijven schilderen.

Alechinsky van A tot Y van 23 november tot 30 maart in Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, Brussel. Dinsdag tot zondag, van 10 tot 17 uur. www.expo-alechinsky.be.

Pierre Alechinsky:

Schilderijen moeten klinken als woorden in een zin. Ook die moeten op hun juiste plaats staan

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden