Maandag 30/11/2020

gotov je, Slobo

In de herfst van 2000 gebeurde het onmogelijk gewaande: er werd op spectaculaire wijze een einde gemaakt aan het regime van Slobodan Milosevic in wat overbleef van het fiere Joegoslavië. Het verjagen van de Servische machthebber is het thema van het nieuwe boek van VRT-journalist Stefan Blommaert. Meer dan tien jaar hield 'Slobo' de Balkan in een ijzeren greep, maar plots kwamen honderdduizenden in de straten 'Gotov je, Slobo' roepen: 'Het is afgelopen met je'.

Stefan Blommaert

De ondergang van Slobodan Milosevic

Amsterdam / Antwerpen, Uitgeverij Atlas

368 p., 22,50 euro.

De Serviërs hebben altijd al iets met de 28ste juni gehad, en niet alleen omdat het Sint-Vitusdag is. St. Vitus (Sveti Vidov) is de beschermheilige van het land, maar de datum loopt als een draad van Ariadne door de woelige geschiedenis van Servië. Op 28 juni 1389 verloren de Serviërs op het Merelveld (Kosovo Polje), nabij de huidige Kosovaarse hoofdstad Pristina, een veldslag tegen de Ottomaanse Turken. Prins Lazar sneuvelde tussen vele duizenden van zijn strijders en werd meteen ingepalmd door Servische hagiografen.

Een nederlaag wordt omgedraaid en blijkt in de Servische literatuur een heldendaad te zijn geworden, een hoogtepunt van christelijk verzet tegen de goddeloze moslims, tegen wie ook 'onze' kruisvaarders een paar eeuwen voordien al eens ten strijde waren getrokken. Kosovo Polje werd op slinkse wijze de bakermat van de Servische cultuur, en dat verkondigen veel Serviërs ook vandaag nog.

Op 28 juni 1914 pleegde de Bosnisch-Servische anarchist Gavrilo Princip in Sarajevo een aanslag op de Oostenrijkse kroonprins Franz-Ferdinand en zijn vrouw. Die moord vormde de onrechtstreekse aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog, en de daad wordt vandaag nog door veel Serviërs jubelend verhaald.

Op 28 juni 1989 komt de Servische leider Slobodan Milosevic per helikopter naar de vlakte van Kosovo Polje om de zeshonderdste verjaardag van een nederlaag te herdenken, maar in zijn mond klinkt dat heel anders. Een miljoen Serviërs komen luisteren naar zijn supernationalistische speech, waarmee hij de basis legt voor zijn politieke succes. In een klap wordt hij een volksheld voor de Serviërs en als hij ook nog de autonomie van de provincie Kosovo afschaft, is er geen houden meer aan.

Twaalf jaar later, exact op 28 juni 2001, wordt de held 'Slobo' door de nieuwe Servische autoriteiten uitgeleverd aan het internationaal Joegoslavië-Tribunaal in Den Haag. Sindsdien staat hij daar terecht wegens volkerenmoord, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensheid. De beschuldigingen zijn er gekomen nadat hij oorlogen had uitgelokt (Slovenië, Kroatië, Bosnië-Herzegovina) en bloedbaden had laten aanrichten in de in hoofdzaak door etnisch Albanezen bewoonde provincie Kosovo.

Daar riskeert hij in Den Haag de doodstraf voor, maar hij blijft zichzelf een onschuldige vinden die door een pro-westers regime in Belgrado gekidnapt is en gedeporteerd naar een 'onwettige rechtbank' die hij niet erkent. Zijn eerste woorden in Den Haag waren: "Dat is uw probleem", toen de rechter hem vroeg of hij stond op de integrale voorlezing van de duizenden pagina's dikke aanklacht. Tot vandaag, twee jaar later, houdt Milosevic voet bij stuk en weigert hij een advocaat naast zich te dulden.

Het is die opkomst en ondergang van een volksheld die evolueert naar een internationaal gezochte oorlogsmisdadiger die het onderwerp vormt van Stefan Blommaerts boek. Daarnaast is er de ontmaskering van de 'antibureaucratische revolutie', zoals Milosevic het noemde en die hem soms de vergelijking opleverde met sovjethervormer Michail Gorbatsjov. Maar algauw wordt duidelijk dat Milosevic met niets anders bezig was dan met een verkapte stalinistische zuiveringsoperatie tegen iedereen die hem niet volgen wil.

De eerste klap waarmee Milosevic zichzelf als een rabiate Servische nationalist ontmaskert, deelt hij in 1989 uit door de provincie Kosovo haar autonome status te ontnemen. Niet alleen bij de etnisch Albanezen is de verontwaardiging groot, maar in heel Joegoslavië is men ontzet. Waarom zou die man aarzelen om nog verdere stappen te zetten die het toch al grote Servische overwicht binnen de federatie nog verzwaren, vraagt men zich af.

Die autonome statuten van regio's had Josip Tito net in de grondwet van 1974 laten inbouwen om andere bevolkingsgroepen te beschermen tegen de Servische almacht in het eenheids-Joegoslavië. "Vooral onder de Slovenen en de Kroaten groeit de overtuiging dat er niet meer samen te leven valt met Servië, precies vanwege de politiek van Slobodan Milosevic. Wat in Kosovo gebeurde, kan net zo goed gebeuren in andere gebieden van Joegoslavië, vrezen zij. De onafhankelijkheidsgedachte wint zienderogen veld", schrijft Stefan Blommaert.

Eerst flirt Milosevic op een bescheiden manier met de groot-Servische gedachte en daarom wordt hij door een massa Serviërs op handen gedragen. Dat hij het echter zo ver zou drijven de suprematie van Servië aan de andere gelijkberechtigde deelrepubliek met militair geweld op te dwingen, wilden velen in het begin niet zien.

Er moet bij worden gezegd dat een Kroatische supernationalist als Franjo Tudjman daar gretig op inspeelde om in zijn eigen republiek de nationalistische gevoelens aan te wakkeren. Tudjman was van niets vies, zelfs niet van geflirt met het vooroorlogse fascistische verleden van Kroatië, de vazalstaat van Hitler-Duitsland.

In 1991 roepen Slovenië en Kroatië effectief de onafhankelijkheid uit, wat Slobodan Milosevic meteen tot oorlog inspireert. Hij stuurt troepen naar Slovenië, maar trekt ze na tien dagen terug. Daarna is Kroatië aan de beurt, en daar duurt het een half jaar voor hij het onderspit delft - niet echter zonder zijn leger en milities de grootste beestigheden te hebben laten aanrichten.

Ten slotte laat Milosevic Bosnië-Herzegovina aanpakken, al zal hij altijd blijven beweren dat het enkel de Bosnische Serviërs waren die de moslims probeerden uit te moorden en dat hij daar niets mee te maken had. Een betwistbare stelling, die door één enkel voorbeeld kan worden ontkracht: Ratko Mladic, de 'slachter van Srebrenica', was een topgeneraal van het reguliere Servische leger die openlijk in Belgrado leefde en pas na het verdwijnen van Milosevic ondergronds is gegaan.

Het armenhuis van de Balkan, Macedonië, liet Milosevic met rust omdat het weinig betekende en hij er zelfs het bestaan van betwistte door het steevast Zuid-Servië te noemen. Toch heeft hij niets ondernomen tegen de onafhankelijkheid (1991) van de dwergstaat Macedonië. Evenmin als tegen Montenegro, waar de onafhankelijkheidskreten slechts sporadisch weerklonken en dat nu zelfs een nieuwe staat met Servië is gaan vormen.

Met de etnisch Albanezen in Kosovo zou Milosevic wél afrekenen, en dat is uiteindelijk het begin van zijn ondergang geworden. Het Servische terreurregime in Kosovo werd beëindigd door de Navo-bombardementen (van maart tot juni 1999), waardoor de Servische provincie zelfs onder buitenlands bestuur kwam. Slobodan Milosevic had wellicht nooit gedroomd dat hij een stuk Joegoslavië (tijdelijk?) naar het buitenland zou dringen door zijn oorlogsstokerijen. De Navo-raids hebben hem wel niet van de macht kunnen verdrijven en hebben zijn positie in het begin zelfs versterkt, maar zelfs Serviërs blijven niet geloven dat een nederlaag een overwinning is. Milosevic heeft alle aanvallen verloren en uiteindelijk ook die op zijn eigen volk.

Toen hij in 2000 nog verkiezingsuitslagen probeerde te manipuleren, was ook voor de Serviërs de maat vol. Niet de Navo, maar de opstand van Belgrado heeft hem van de macht verjaagd en in Den Haag doen belanden. Die hele geschiedenis van een 'fin de régime in Servië' wordt door Stefan Blommaert met kennis van zaken geschetst.

Het is een voortreffelijk overzicht van de teloorgang van 'Slobo' en van het oude Tito-land Joegoslavië, een goed geschreven en gedocumenteerd boek. Een persoonlijk relaas ook, al ontgaat het mij enigszins wat de talrijke privé-gesprekken met collega's van eigen en andere media bijdragen tot de geschiedenis van de Balkan.

Frank Schlömer

Niet de Navo, maar de opstand van Belgrado heeft hem van de macht verjaagd en in Den Haag doen belanden. Die hele geschiedenis van een 'fin de régime in Servië' wordt door Stefan Blommaert met kennis van zaken geschetst

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234