Woensdag 25/11/2020

Gothic: van opera tot new wave

Anno 2012 lijken de raakpunten nihil, maar van oorsprong zijn gothic en opera bloedverwanten. Via Verdi's

'La forza del destino' brengt de Vlaamse Opera beide

culturen opnieuw samen.

proep voor mensen in de gothic scene!!!" werd begin november gepost op darkview.be, een 'donker en alternatief online magazine'. Met drie uitroeptekens, en flink wat wenkbrauwgefrons. "Naar aanleiding van de opera La forza del destino organiseert de Vlaamse Opera een 'Destiny Day'", ging de boodschap immers verder. "Ze zoeken hiervoor sprekers uit de gothic scene."

New-wavers de opera binnenlokken leek een onmogelijke opdracht, maar kijk, drie maanden later is de agenda gevuld. Overmorgen gaat La forza del destino in première, in een regie van Michael Thalheimer. De Destiny Day volgt op 25 februari. Via workshops, een vertelparcours en een filosofisch café wordt de Vlaamse Opera die dag in een gothic sfeer gehuld. Tot een "oord der vervreemding", vol "donkere literatuur, beklijvende muziek en horrorvertellingen".

"Op het eerste zicht lijken opera en gothic inderdaad twee heel verschillende culturen", zegt Luc Joosten, hoofddramaturg bij de Vlaamse Opera en tevens dramaturg van La forza del destino. "Maar ze hebben wel degelijk wortels in dezelfde fascinatie. Namelijk die voor de dood en het duistere. Dat was onmiskenbaar al aanwezig in de opera van de negentiende eeuw. Bovendien stamt de hedendaagse gothic uit de middeleeuwse gotiek. In de romantiek is de fascinatie voor die donkere kant van de middeleeuwen in onze westerse cultuur opnieuw helemaal naar boven gekomen. Historisch zijn beide stromingen dus helemaal niet zo verschillend."

Zwarte romantiek

Dat blijkt ook op het podium van de Vlaamse Opera. Thalheimer opteerde voor de oorspronkelijke, in 1862 voor het eerst in Sint-Petersburg opgevoerde versie van Verdi's meesterwerk. "La Forza del destino is gebaseerd op een theaterstuk van Ángel de Saavedra, een Spaanse auteur uit de Spaanse zwarte romantiek", zegt Joosten. "Dat is een stroming binnen de romantische literatuur uit het Europa van begin negentiende eeuw die bijzondere interesse vertoonde voor de donkere kant van de menselijke ziel en van het leven in het algemeen. Vanuit die fascinatie voor het zwarte hebben wij de link gemaakt naar de hedendaagse gothic, dat dus eigenlijk een subgenre is van de romantische literatuur."

De verschillen tussen de in Sint-Petersburg opgevoerde versie en de standaardopvoering, die in 1869 in première ging in het Scala van Milaan, zijn dan ook aanzienlijk. "In de meeste, bekendere opvoeringen van La forza del destino wordt nogal veel belang gehecht aan het lokale en tijdskoloriet", zegt Joosten. "Herberg- en oorlogsscènes worden zoveel mogelijk ingevuld met toeters en bellen. Bij ons gebeurt het tegendeel: de voorstelling is zo veel mogelijk gereduceerd."

Wat zich uit in decor en kostumering, maar ook in de verhaallijn. "De Milanese versie bevat aan het einde een verzoening tussen de personages, in onze versie sterven alle karakters uiteindelijk", verklapt Joosten. "Een van de hoofdpersonages, Don Alvaro, loopt bijvoorbeeld op een rots, vervloekt het menselijke ras en springt naar beneden."

"Zwarte romantiek gaat misschien wel over de schoonheid van het lijden tijdens de zoektocht naar 'nieuwe geuren, grotere bloemen en ongekende genietingen', zoals Joris-Karl Huysmans het formuleerde in zijn roman À rebours uit 1884." Zo beschrijft de Facebookgroep 'Zwarte romantiek' zichzelf. Voorlopig nog zonder grote navolging, want meer dan twintig leden telt de groep niet.

Wel geslaagd: de referentie naar àrebours. Niet alleen een geweldige song van de Britse band Babyshambles, maar vooral de titel van een legendarische roman van de Franse auteur J.K. Huysmans (1884). Vol schoonheid die verlangt naar vernietiging. Vintage zwarte romantiek, zeg maar (zie kader).

"Wat ik zo apprecieer in de gothic scene is hun grote interesse in geschiedenis, in de gevoelens achter de feiten en de liefde voor romantische lyrics", zegt Sigrid 'Syrah' Hausen, zangeres van de Duitse medieval band Estampie. "Openstaan voor the dark side of our life and souls is volgens mij de enige manier om de liefde en het licht te bereiken."

Hausen, zelf mezzosopraan, verdiept zich al meer dan vijftien jaar in oude muziek. Op Destiny Day serveert ze een workshop middeleeuws zingen. "Ik merk dat gothic de laatste jaren steeds populairder wordt onder jonge mensen", zegt ze. "Ze willen hun fantasie en verborgen emoties delen, iets wat steeds minder kan in de cleane, commerciële wereld waarin we leven."

Een verbond met de opera is dan ook snel gesmeed. "Zowel gothic als opera houden van theater, de grote emoties en archaïsche thema's als liefde en dood, wanhoop en verlangen", zegt Hausen. "We willen ons allebei via muziek, teksten en kostuums in een andere wereld wentelen. De opera's van Verdi hebben ook meestal geen happy end. En het publiek is zowel bij gothic als bij operavoorstellingen telkens een noodzakelijk onderdeel van de show."

De new wave die vanaf deze week doorheen de Vlaamse Opera waait, is dus lang niet zo opmerkelijk als ze op eerste zicht lijkt. Zeldzaam, echter, dat dan weer wel. "Gothic komt als beeldtaal wel vaker voor in de opera, maar het is toch pas de laatste twintig jaar dat figuren uit de gothicwereld als inspiratiebron worden gebruikt", besluit Joosten. "Het gebeurt niet elk jaar. Maar ik herinner mij wel dat het hoofdpersonage van Lucia Di Lammermoor van Donizetti in De Munt enkele seizoenen geleden ook als een gothicaanhanger werd voorgesteld. Die opera is niet toevallig geschreven in 1835, in dezelfde periode dus als het theaterstuk La forza del destino."

www.vlaamseopera.be

250 jaar zwarte romantiek

The Castle Of Ostranto, een roman van Horace Walpole uit 1764, wordt doorgaans als allereerste gothic novel aangestipt. Niettemin duurt het tot het begin van de 19de eeuw tot het genre echt doorbreekt. Bram Stoker (Dracula) en Edgar Allan Poe (Het masker van de rode dood) zijn cruciale figuren. Net als de Italiaan Mario Praz, die in zijn Romantic Agony de voorliefde van de romantiek voor het sublieme omschrijft: lust en lijden, genot en gruwelen kunnen met elkaar samengaan en een aparte esthetische gewaarwording geven.

"Gothic is ontstaan als een jeugdige subcultuur van verzet tegen de heersende oude cultuur", zegt dramaturg Luc Joosten. "Net als de romantiek zelf, een beweging van jonge mensen die tegen de rationaliteit en de toenemende mechanisering van de dingen in de negentiende eeuw inging."

Vandaar ook de hernieuwde aandacht voor de middeleeuwen. Velen voelen zich aangetrokken door het verleden, de dood wordt begeerlijk en zelfmoord een natuurlijk gevolg van inkeer. Romantische schrijvers als Mary Shelley en Charles Baudelaire verdiepen zich in de donkere wereld van het menselijke bewustzijn. Regelmatig terugkerend daarbij: de femme fatale en het thema van de seksuele zonde. Meest iconische prototype uit die periode: de Byronic hero (genoemd naar schrijver Lord Byron), "mad, bad and dangerous to know".

Edoch. Zwarte romantiek uit zich niet alleen in de literatuur, maar ook in de schilderkunst. Artiesten als Théodore Géricault (Vlot van Medusa) of Francisco Goya (Los desastres de la guerra) belichten gretig de de obscure kant van het leven. Mystiek, morbide, macaber. Net als pakweg Nosferatu (1922), Bride Of Frankenstein (1935) of Dracula (1931), mijlpalen in de gothic cinema.

Eyeliner

Thema's die tot de verbeelding blijven spreken, bovendien, en tot ver na de negentiende eeuw inspiratie blijven bieden. Het oeuvre van de Nederlandse grootmeester Gerard Reve, bijvoorbeeld, is doorweven van de zwart-romantische elementen. Nog dichter bij huis krijgt auteur Peter Terrin, bekend van De bewaker, wel eens het predikaat Vlaamse prins van de zwarte romantiek aangemeten. In 2009 bundelen Oscar van den Bogaard en Steven Van Watermeulen dan weer de krachten met muziekgroep Dez Mona, onder de koepel Zwarte Romantiek.

Niettemin kiest gothic steeds duidelijker zijn eigen koers, los van de opera. Vooral na de opkomst van de gothic rock, als uitloper van de postpunk begin jaren tachtig. Bands als The Birthday Party, Virgin Prunes en Bauhaus zetten een hele nieuwe subcultuur op gang. Gesteund op theatrale kleding, zwarte eyeliner en een fascinatie voor het occulte bouwt gothic snel een aparte en uiterst kenmerkende identiteit op.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234