Woensdag 12/05/2021

'Gorbatsjov was een verrader'

Max De Vries (98)

Eigenlijk heeft hij geen tijd voor bezoek. Max De Vries mag dan bijna 99 zijn, hij heeft meer plannen en ambitie dan een doorsnee twintiger. Dat ultieme boek moet en zal er komen, hij denkt ernstig na over de inzet van spraaktechnologie om het schrijfproces te versnellen. Bij onze aankomst bengelde de dagelijkse portie leesvoer in een zak aan de deurknop. De Standaard, Le Monde en Le Figaro, hij koopt ze niet voor de sportpagina's. "Le Figaro is eigenlijk een rechtse snertkrant", zegt hij. "Die lees ik alleen om het evenwicht met Le Monde te bewaren." We zitten in zijn studiekamer, rondom volgestouwd met boeken en een knipselarchief dat dagelijks aangroeit. "Sommigen zijn verslaafd aan drank," zegt hij, "anderen aan vrouwen. Ik ben verslaafd aan nieuws, ik verslind alles over internationale politiek. Zo kom ik helaas niet aan schrijven toe. Eigenlijk zou ik in quarantaine moeten gaan."

Ooit moet de hier opgeslagen feitenkennis uitmonden in een allesomvattende synthese. Max De Vries wil alsnog zijn visie kwijt op de geschiedenis van de 20ste eeuw, waarmee zijn leven zowat samenvalt. Autobiografische elementen zullen niet ontbreken, zeker niet in het forse hoofdstuk over de Tweede Wereldoorlog. De Vries, verzetsstrijder van het eerste uur, was een van de kopstukken van het Belgische partizanenleger in Limburg. Op een oktobernacht in 1942 ontsnapte hij uit hetzelfde huis waar we nu zitten in de Bloemenstraat in Wellen op het nippertje aan de Gestapo, klauterend over daken en schuttingen, gekleed in weinig meer dan een slip. "Maar mijn boek wordt ook een repliek", zegt hij strijdlustig. "Ken je Jos Bouveroux? Die heeft een tendentieus boek over collaboratie en verzet in Limburg geschreven. Hij sleurt de partizanen door het slijk om zijn oom, een notoir collaborateur en antisemiet, te rehabiliteren. Dat laat ik niet over mijn kant gaan."

De liefde voor de Sovjet-Unie, die werd al voor de oorlog gewekt. "In 1934 heb ik me bij de communisten aangesloten", vertelt hij. "Let op de timing, de Sovjet-Unie had net het eerste vijfjarenplan uitgevoerd. Ik was zwaar onder de indruk. In Magnitogorsk hadden ze de grootste staalfabriek ter wereld gebouwd! Er was gratis onderwijs en gezondheidszorg voor iedereen, ze hadden de gronden van de adel, de kerk en de koelakken onteigend en onder de landloze boeren verdeeld. Een echte landhervorming, dat was andere koek dan de Belgische politiek, waar de katholieke partij de bevolking terroriseerde met haar strijd om de ziel van het kind. Zie je, ik ben een geboren rebel en idealist, al besef ik dat ze daar tegenwoordig mee lachen. Het communisme was voor mij een logische keuze, ik sta er nog altijd voor 200 procent achter. Er zijn in de wereld twee soorten mensen: degenen die werken, en degenen die anderen doen werken en coupons knippen."

Stalinist, hij draagt de titel als een geuzennaam. Voortschrijdend inzicht in de geschiedenis heeft zijn bewondering voor de besnorde Sovjetleider alleen maar doen toenemen. Natuurlijk wist hij dat we erover zouden beginnen. De hongersnood in Oekraïne, de uitroeiing van de koelakken, de niets of niemand ontziende terreurcampagne in 1937, het zijn maar enkele punten uit het requisitoir tegen een leider die doorgaans wordt versleten voor een van de grootste massamoordenaars die ooit onder zon hebben gelopen.

Punt voor punt kan De Vries de lasterlijke aantijgingen weerleggen. "Ja," zegt hij, "er was hongersnood in Oekraïne. Maar die werd niet door Stalin maar door de koelakken georganiseerd. Ze probeerden de steden uit te hongeren, om het proletariaat tot een opstand tegen de bolsjewieken te bewegen. Logisch toch dat Stalin met die lui heeft afgerekend? Het waren contrarevolutionairen, vijanden van het volk. De Grote Terreur, dat is ook al zo'n mythe. Je weet toch dat Trotski een deal had gesloten met Hitler? 'Als jij me van Stalin verlost, krijg je van mij Oekraïne cadeau.' In dat licht moet je die zuiveringen zien, het was een noodzakelijke operatie om zich aan de vooravond van de oorlog van een binnenlandse doodsvijand te ontdoen. Al die processen zijn trouwens correct verlopen, conform de wetten van de Sovjet-Unie. Ik moet lachen als ik de cijfers hoor van het aantal slachtoffers dat Stalin zou hebben gemaakt: 22 miljoen, durven sommigen te beweren. We zouden het beter hebben over de 20 miljoen Sovjetburgers die zijn omgekomen in de strijd tegen de nazi's. Hadden de Russen Hitler niet tegengehouden in Stalingrad, dan zaten we hier nu niet zo rustig te praten. Dan was Hitler de Wolga overgestoken en naar Siberië doorgestoten, waar hij de Japanners de hand kon reiken, terwijl hij vanuit de Kaukasus en Noord-Afrika het hele Midden-Oosten in de tang kon nemen. Zonder Stalin en de Sovjet-Unie was Hitlers droom van een duizendjarig rijk uitgekomen."

Poetin

Tussen de boeken hangt het rode vaandel met hamer en sikkel, een souvenir van zijn eerste bezoek in 1967, dat alle hooggespannen verwachtingen inloste. "Het welvaartspeil lag erg hoog", zegt hij. "De economie boomde, in de ruimtevaart gaven de Russen de Amerikanen het nakijken."

Er zouden nog ettelijke bezoeken volgen. De Vries zat meermaals op de eretribune tijdens de militaire parade van 9 mei op het Rode Plein, uitgenodigd door de Sovjetautoriteiten als vertegenwoordiger van de Belgische partizanen. Nauwelijks een kwarteeuw na dat eerste bezoek viel het doek over de eens zo machtige Sovjet-Unie. Ja, geeft hij toe, hij was aangeslagen toen Gorbatsjov op 25 december 1991 met één pennentrek de Unie der Sovjetrepublieken ontbond. "Gorbatsjov was een aartsverrader", zegt hij, nog altijd kwaad. "Een nog grotere verrader zelfs dan Jeltsin. Gorbatsjov, die heeft zich in alle opzichten als een agent van de CIA gedragen. Maar het verraad was al veel eerder begonnen. De destalinisatie van Chroestsjov, dat was de eerste stap naar de afgrond."

Waren er dan geen diepere oorzaken voor het verval? "Toch wel", erkent hij. "De Sovjet-Unie is door twee krachten neergehaald. Ondanks de censuur kon de westerse ideologie binnendringen, via kanalen zoals Hollywoodfilms en Radio Free Europe. Dat heeft de mentaliteit van de burgers geperverteerd. Maar de voornaamste oorzaak was de Koude Oorlog. De Amerikanen hebben de Sovjet-Unie meegesleurd in een geldverslindende wapenwedloop. Die race konden de Russen niet winnen, de Amerikanen hadden veel meer middelen. Te veel kanonnen en te weinig brood, dat is de Sovjet-Unie fataal geworden."

Niet dat hij zijn eeuwfeest in bitterheid tegemoet ziet. "Ik troost mezelf met de vaststelling dat ook de Amerikanen aan hun zwanenzang begonnen zijn", zegt hij. "De trend valt niet meer te stoppen: het zwaartepunt van de wereld schuift op naar het Oosten. Naar landen als China, Korea en India, maar ook naar... Rusland. Ik heb een goed oog in Poetin. Hij is geen communist, maar hij is wel vastbesloten van Rusland weer een wereldmacht te maken. Weet je dat ik hem ooit heb ontmoet? Het was op een drukke receptie tijdens de Meifeesten van 2000, Poetin was toen pas verkozen als president. Ik werd aan hem voorgesteld, we konden met elkaar Duits spreken. Ik heb hem de hele geschiedenis van de Russische partizanen in Limburg verteld. Bij het afscheid vroeg ik of ik hem een politieke raad mocht geven. Hij reageerde eerst wat verbaasd, maar moedigde me toch aan. 'Herr President,' heb ik hem toen gezegd, 'nehmen Sie sich in acht für die Amerikaner!' Daar moest hij hard om lachen, we hebben samen een wodka achterover gegooid."

Jef Turf (79)

Ooit mocht Jef Turf het woord verlenen aan Leonid Brezjnev himself. "Op een conferentie van Europese communistische partijen in Berlijn", zegt hij. "Ik was die dag voorzitter, vandaar dat de eer me te beurt viel." Hij vertelt het met de nodige ironie. Jef Turf was niet de communist om met Brezjnev te dwepen, de kleurloze partijsecretaris met de borstelige wenkbrauwen die in de jaren zeventig het gezicht van de Sovjet-Unie vormde.

Brezjnev stond voor de orthodoxie binnen de wereldwijde communistische beweging, een lijn waartegen Jef Turf zich met toenemende verbetenheid zou afzetten. "Begin de jaren zeventig wilde de Standaard Uitgeverij een boek over de communistische identiteit publiceren", vertelt hij. "Als politiek directeur van De Rode Vaan vonden ze me de geknipte auteur. Ik heb toen een nogal afwijkende visie ontwikkeld, later zouden ze dat eurocommunisme gaan noemen. Volgens de orthodoxen moest je het kapitalisme eerst vernietigen om een nieuwe maatschappij te bouwen. Mijn stelling was dat we de weg van de geleidelijkheid moesten bewandelen, structuren kunnen ook veranderen door sociale strijd via vakbonden. Welnu, dat boek werd onmiddellijk in het Russisch vertaald. Zo ging dat in die tijd, het Centraal Comité in Moskou had voor ieder land een medewerker die het reilen en zeilen van de plaatselijke partijen op de voet volgde. Kort daarop werd ik naar Moskou ontboden, ze wilden meer uitleg over enkele stellingen die ik in mijn boek had geponeerd. Mijn gesprekspartners waren proffen van de Lumumba-universiteit, specialisten in de marxistische leer. Het was een interessante ervaring, maar ze hebben me niet van mening doen veranderen."

Geen perfecte maatschappij

Jef Turf prijst zich nog altijd gelukkig met de timing. In 1989, luttele maanden voor de val van de Berlijnse Muur, werd hij uit de Belgische Communistische Partij gegooid. De gewezen ondervoorzitter had definitief het onderspit gedolven in de verscheurende broederstrijd van orthodoxen versus eurocommunisten. "Een paar maanden later en ik was meegesleurd in de val van de Muur, die ook de Belgische KP onderuit heeft gehaald. Dankzij de voortvarendheid van de kameraden heb ik nog een nieuwe carrière in de journalistiek kunnen uitbouwen. Via Jan Merckx, baas van het blad Panorama en peetvader van de Vlaamse pers, kon ik bij het persagentschap Belga aan de slag. Tegelijkertijd ging ik voor medische tijdschriften schrijven. Ik ben doctor in de kernfysica, die achtergrond kwam goed van pas."

De harde confrontatie met de lijn van Moskou betekent niet dat Turf stond de juichen toen de Sovjet-Unie twee jaar later finaal ineenstortte. "De schok was minder groot dan de val van de Muur", zegt hij. "Maar evengoed proefde het als een persoonlijke nederlaag. Ondanks alles was de Sovjet-Unie een model, het eerste en grootste land ter wereld waar een communistische maatschappij werd uitgebouwd."

De DDR, waar hij als jong kernfysicus onderzoek deed aan de befaamde Humboldt Universiteit, was zijn tweede vaderland. Maar ook in de Sovjet-Unie was hij kind aan huis. Wanneer is hij er voor het eerst geweest? Weet hij niet meer zo goed. "Ergens in de jaren zestig", gokt hij. "De Sovjet-Unie maakte een moderne, goed georganiseerde indruk. Natuurlijk was het geen perfecte maatschappij, ieder land kampt met problemen. Maar ik werd aangenaam getroffen door de zorg voor de jeugd. De Russen waren ook fier op hun identiteit. Pas later heb ik ontdekt dat de Sovjet-Unie een echte veelvolkerenstaat was, toen ik de kans kreeg verschillende republieken te bezoeken. Ik was er meestal als vertegenwoordiger van de Belgische KP. Dan word je omkaderd, ze tonen je hun nieuwe realisaties zoals ziekenhuizen en fabrieken, op een keer namen ze me mee naar een thuismatch van Spartak Moskou. Maar ik had nooit het gevoel dat ik werd gemanipuleerd. Je kon met gewone burgers praten, in zoverre de taalbarrière dat toeliet."

Een totalitaire politiestaat die zijn burgers vrijheid van meningsuiting en andere mensenrechten ontzegde? Turf, eurocommunist of niet, steigert. "We wisten in het Westen altijd haarfijn wat er allemaal fout ging in de Sovjet-Unie. Voor onze eigen maatschappij waren we veel minder kritisch. Ja, het stalinisme heeft vele onschuldige slachtoffers gemaakt. Ik zoek geen excuus, wel een verklaring. De Sovjet-Unie heeft zich in twintig jaar tijd van een feodale boerenstaat tot een moderne industriestaat ontpopt. Zoiets kan niet op een menselijke manier. Maar heeft iemand ooit berekend hoeveel miljoenen mensen er hier zijn omgekomen in de 300 jaar die het kapitalisme nodig had om onze maatschappij te hervormen? En wat die burgervrijheden betreft: ook bij ons verdwenen mensen vanwege hun politieke overtuiging in psychiatrische instellingen. Vrije meningsuiting? Het recht op politieke vereniging? Ik heb tijdens de grote staking van 1960 in de gevangenis van Dinant gezeten, ze verdachten me ervan dat ik de arbeiders het materiaal had geleverd om een elektriciteitsleiding te saboteren. Toevallig belandde ik in de cel met de dader van de sabotage. Ik heb hem zo hard onder druk gezet dat hij uiteindelijk de naam van de BOB'er heeft verklapt die hem het sabotagemateriaal had bezorgd. Het was dus opgezet spel, ze hadden gehoopt via mij de communistische partij in het hart te treffen."

Emotionele reden

Turf werkte destijds voor het Koninklijk Geofysisch Instituut in Dourbe. "Dat was een dorpje in Namen, waar ik de radioactieve neerslag van bovengrondse kernproeven moest meten. Een fantastische baan, maar het liep mis toen ik ook voordrachten ging geven om de mensen te waarschuwen voor de gevaren van radioactieve neerslag. Zie je, ik ben niet alleen tegen kernwapens, maar ook tegen kerncentrales. Dat mocht je als wetenschapper niet hardop zeggen in ons democratisch landje. Ik heb ontslag moeten nemen nadat ik had meegewerkt aan een RTBF-documentaire over kernenergie. Soms was het absurd. Ik heb ooit een gastcollege aan de Lumumba-universiteit gegeven, over de impact van de Russische bovengrondse kernproeven op het Belgische grondgebied. Datzelfde thema mocht ik in België niet eens ter sprake brengen."

Bovenstaande apologie mag geen misverstand in het leven roepen. "Ik ben nooit de man van de Sovjet-Unie geweest", zegt hij. "Onze partij had weliswaar goede banden met Moskou, maar we hebben altijd een eigen koers gevaren. De onderdrukking van de Praagse Lente, dat hebben we krachtig veroordeeld. Ik ben ook geen communist geworden uit bewondering voor de Sovjet-Unie, mijn motivatie lag elders. Er was de toestand in ons land, arbeiders werden hier nog altijd uitgebuit. Er was ook de internationale context, het koloniale imperialisme en de waanzin van de nucleaire wapenwedloop. Toch speelde er ook een emotioneel argument. Ik kom uit een katholiek nest, maar na de oorlog waren de Russen onze helden. Ik zie nog altijd hoe vader thuis op de kaart de frontlinie tekende. Hoe dichter de rode lijn Berlijn naderde, hoe groter onze hoop. Het zijn de Sovjets die ons hebben bevrijd."

Waarom het trotse wereldrijk twintig jaar geleden is geïmplodeerd? Turf pakt uit met een verrassende analyse. "Eigenlijk", zegt hij, "is het al verkeerd gelopen in 1917. Zie je: het agrarische Rusland was niet het juiste land om het communistische experiment te wagen. Het had hier bij ons moeten gebeuren, onze geïndustrialiseerde maatschappij was er rijp voor. Het heeft overigens weinig gescheeld of Duitsland was na de Eerste Wereldoorlog het communistische pad ingeslagen. Helaas, die kans hebben we gefnuikt, we hebben de communisten doodgemept. Met de wapens, en met de sociaaldemocratie."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234