Dinsdag 31/01/2023

'Goede auteurs provoceren niet'

De autobiografie van Viktor Jerofejev schopt tegen alle mogelijke Russische schenen. 'Het is waanzinnig leuk om de wijste mens in het belachelijkste land in de wereld te zijn.' Door Joseph Pearce

Viktor Jerofejev

De goede Stalin

Oorspronkelijke titel: Chorosjij Stalin

Vertaald door Arie van der Ent

Meulenhoff, Amsterdam, 319 p., 24,95 euro.

Toen Viktor Jerofejev (°1947) zijn autobiografie De goede Stalin in een boekwinkel in Moskou signeerde, kreeg hij het bezoek van een aantal verstokte communisten. Ze klopten hem op de schouder en vertelden hem dat ze ontzettend blij waren dat iemand eindelijk een boek over de goede kanten van Josef Stalin had geschreven. De arme communisten wisten niet dat met de goede Stalin niet de Sovjet-dictator werd bedoeld maar de vader van de schrijver. Vladimir Jerofejev was bovendien een man die zijn carrière als topdiplomaat vrijwillig had beëindigd omdat hij zijn zoon Viktor liever uit de klauwen van het regime wilde redden dan op zijn post te blijven. De goede Stalin is een dankwoord van de zoon. In 1979 had hij samen met een twintigtal Russische schrijvers een dikke almanak uitgegeven. Metropol werd een schandaal. Het regime steigerde. "Pornografie van de geest", oordeelden ze. Vader en zoon Jerofejev gaven geen krimp. Toen het communisme verdwenen was, groeide Viktor uit tot een van de meest schokkende auteurs van zijn land. Seks, dood en geweld, een steeds weerkerende thematiek.

'Nu pas durf ik eindelijk dit boek te schrijven', schrijft u. Waar bent u al die tijd bang voor geweest?

"Over je ouders schrijven is je buigen over het intiemste en waardevolste van je leven. Dat doe je niet zomaar. Het is geen gewone literatuur. Je moet je ouders aan het woord laten als je hen wilt respecteren, anders ontaarden ze en worden ze doodgewone romanpersonages. Je bent niet hun meester maar hun dienaar. Hun beeld en hun intonatie bewaren, is vreselijk moeilijk. Twintig jaar lang heb ik getwijfeld of ik over mijn ouders kon schrijven. Ze lagen me veel te na aan het hart. Ik ben nu wel opgelucht. Mijn demonen zijn verdwenen, de tragedie van mijn ouders is verteerd."

Is dit boek ook een verlate spijtbrief aan uw ouders? De brief die u in 1979 na het schandaal rond Metropol niet schreef?

"Ja en nee. Historisch gezien was mijn vader een held. Hij, de voorname Sovjet-diplomaat, koos voor zijn gezin en niet voor het vaderland dat hij altijd trouw gediend had. Zijn verzetsdaad was een verhulde zegen, want toen de Sovjet-Unie ophield te bestaan, werd hij in het nieuwe Rusland gezien als iemand die de perestrojka nog voor Gorbatsjov had ingevoerd. In 1979 kon mijn vader de veranderingen natuurlijk niet voorspellen. Dat maakt zijn daad nog heroïscher, want in de jaren dertig had hij gezien dat hoge partijleden hun vrouw of kinderen in de steek lieten om hun vel of hun carrière te redden. Ze lieten er zelfs aankondigingen in de krant voor zetten."

Waar haalde uw vader de moed vandaan om partij voor zijn dissidente zoon te kiezen?

"Twee factoren hebben een cruciale rol gespeeld. Ten eerste was hij geboren in Sint-Petersburg, een stad met een lange culturele en humane traditie. Als hij in Vladivostok of Novosibirsk geboren was, zou hij nooit dezelfde moed gehad hebben. Ten tweede heeft zijn post in Parijs zijn ogen geopend. Als cultuuradviseur ontmoette hij alle grote schrijvers, kunstenaars en filosofen. Marc Chagall, Yves Montand, Pablo Picasso. Hij keek over de hoge muur van de Sovjet-ambassade en begreep dat hij pas echt mens kon zijn als hij voor iedereen openstond en zijn angst kon afleggen."

Was uw vader de goede Stalin?

"Iedere vader is de Stalin van zijn gezin. Een gezin was zoals een communistische cel. De vader zorgde voor alles, voor eten op tafel, voor de opvoeding, voor medische verzorging. In ruil eiste hij dat het kind braaf en redelijk was, anders werd het gestraft. Sadisme en martelingen zijn facetten van het Sovjet-gezin. Als de vader niet hoefde te straffen, was hij een goede Stalin, zoals mijn vader. In mijn boek onderzoek ik de complexiteit van dit soort gezinnen, een complexiteit die velen onderschatten of niet willen zien. Een Sovjet-gezin was een afgietsel van de totalitaire maatschappij."

Waarom heeft uw vader als overtuigde communist nooit geprobeerd om u van die totalitaire ideologie te overtuigen?

"Dat was zijn drama. In zijn gezin was mijn vader een liberaal. Hij heeft ons de hele wereld laten zien. Hij heeft van mij een dissident gemaakt. Maar als diplomaat vertegenwoordigde hij de starre en meedogenloze Sovjet-Unie. Het moet niet makkelijk geweest zijn om telkens van de ene rol in de andere over te springen."

Bent u dan toevallig een dissident geworden? U was per slot van rekening de zoon van een hoge diplomaat. U behoorde tot de bevoorrechte kaste.

"Ik heb inderdaad een gelukkige stalinistische jeugd gehad. We bezaten alle denkbare privileges, van dure auto's tot een datsja, van kaviaar tot vakanties. Toen ik in Parijs arriveerde - ik was acht jaar - vond ik het erg dat ik minder kaviaar kon eten. Maar mijn dissidentie is begonnen toen ik vier jaar later naar de Sovjet-Unie terugkeerde. Wat een schok! Ik belandde op een school waar ik voortdurend vernederd en geschoffeerd werd. Ik hoefde niet eens een keuze te maken. Mijn dissidentie is op een natuurlijke manier ontstaan. Ik wilde in geen geval een Sovjet-mens worden. Het verschil met het beschaafde Frankrijk was veel te groot. Natuurlijk heeft mijn vader nooit gewild dat ik mij van het communisme afwendde, maar door zijn liberale opvattingen dreef hij mij onvermijdelijk naar de afwijzing van zijn systeem. Tegelijk was hij ervan overtuigd dat het kapitalisme het systeem van het egoïsme was. Het communisme daarentegen zag hij als het systeem dat de mensheid meer spiritualiteit bij zou brengen. Ook ik zag in dat er interessante facetten aan het communisme verbonden waren, ook al begreep ik dat het op een leugen gebaseerd was. Eigenlijk heeft mijn vader mij met idealisme ingespoten. Net als hij wil ik een betere, een meer humane wereld."

Was de publicatie van Metropol een daad van idealisme?

"Zonder twijfel. Ik was er mij van bewust dat we geen vrijheid hadden, dus wilde ik die vrijheid koste wat het wil creëren. Natuurlijk besefte ik dat we niet konden winnen, maar dat kon ons geen zier schelen. De daad alleen telde. We wisten dat het regime zou terugvechten."

Bent u toen nooit bang geweest? Dissidenten werden op een vliegtuig gezet en naar het Westen gedeporteerd.

"Ik kende het systeem van binnen en van buiten, tenslotte was ik een kind van het regime. Daarom was ik niet bang voor al die ambtenaren, want ik wist dat ze zwak waren en banger waren dan ik. Ik keek zelfs uit naar ondervragingen, dan kon ik mijn kritiek op het regime spuien en zien hoe het zou reageren. Tenslotte was het 1979, niet 1939. Stalinistische repressie bestond niet meer. Voor mijn leven hoefde ik niet te vrezen. Kunstenaars genoten trouwens al een behoorlijke vrijheid, vooral schilders en componisten. Kritiek kun je in die kunstvormen makkelijker wegmoffelen dan in de literatuur. Daarom was Metropol niet alleen een literaire bom maar ook een politieke, want het woord was altijd het monopolie van de staat geweest. De staat streed met woorden. Ik besef nu dat mijn daad stoutmoedig, zeg maar overmoedig was. Ik nam het op tegen het imperium van de leugen."

In uw boek neemt u het ook op tegen de leugens die schrijvers in hun autobiografie verspreiden. Waarom liegen schrijvers over zichzelf?

"Ik weet alleen dat ze zichzelf supermensen vinden. Daarom willen ze hun lelijke kanten niet aan het papier toevertrouwen. Ook hun seksualiteit is heilig. Maxim Gorki of Vladimir Nabokov zouden daar nooit over hebben willen schrijven. Ik geef open huis. Een schrijver is het aan zijn stand verplicht om eerlijk spel te spelen en de lezers geen rad voor de ogen te draaien. Leugens horen niet in een autobiografie thuis."

Toch schrijft u dat u altijd van leugens hebt gehouden. Aan die liefde voor de leugen is 'mijn verhouding tot het woord ontsproten'. Een paradox?

"Een mooie paradox, nietwaar? Om te schrijven, moet je liegen. Maar om een goed auteur te worden, moet je de waarheid schrijven. Niemand heeft gezegd dat schrijven een simpele klus is. De communicatie met het woord verloopt langs mysterieuze kanalen. Bovendien bestaat het juiste woord niet. Het enige dat een schrijver mag hopen is dat hij voorbij de leugens de zuiverheid van de gevoelens en de ideeën vindt."

U doet een aantal krasse uitspraken. Schrijvers zijn maf-kezen. De Russische ziel is van nature stalinistisch. Stalin hoeft niet gerehabiliteerd te worden, omdat hij al gerehabiliteerd is. De taal is het enige positieve bewijs voor Ruslands bestaan. Daagt u graag uit?

"Goede auteurs provoceren niet. Het zijn de lezers die niet klaar zijn voor de ideeën van een boek. In Moskou werd Metropol als pornografie bestempeld. In het Westen als een klaroenstoot van vrijheidsliefde. Ik kreeg zelfs een brief van een Franse dame die zich afvroeg waarom Metropol geen seks bevatte. Als ik beweer dat de Russische ziel stalinistisch is, is dat de zuivere waarheid. Als die waarheid schokt, is dat het probleem van de lezer. U moet begrijpen dat de Russische ziel het tegengestelde is van de westerse ziel. Wat wij serieus nemen, nemen westerlingen niet serieus, en omgekeerd. Zo is in het Westen succes belangrijk. Mensen moeten het nastreven, succesvol zijn is een bewijs van een geslaagd leven. In Rusland wordt erop neergekeken. Het is niet alleen slecht maar ook gevaarlijk, want dan verliest de mens het contact met God. Of neem de westerse zucht tot werkzaamheid. Onbestaande in Rusland. Het ideaal van de Rus is stilzitten en nadenken. Contemplatie. Daarom durf ik te beweren dat de Russen geen Europeanen zijn."

Betreurt u dat? Frankrijk is mijn tweede vaderland, schrijft u. Ik werd er herboren. En: ik weet niet waar mijn echte vaderland ligt.

"Ik vind het jammer, ja. De integratie van Rusland in Europa is door de Eerste Wereldoorlog en de bolsjewistische revolutie stopgezet. Voor die oorlog was Rusland goed op weg om zijn achterstand tegenover Europa in te halen. Daarna rezen opnieuw de achterdocht en de angst en het onbegrip. Westerse waarden werden afgewezen. Vandaag heeft Rusland opnieuw de kans om zijn vijandigheid te laten varen. Zal het die kans grijpen? Het zal in ieder geval lang duren, en de kans is groot dat de vermenging van westerse en Russische waarden mislukt. Mijn vader heeft gezegd dat de Russen onder het communisme niet klaar waren voor het communisme, en dat ze onder de democratie niet klaar zijn voor de democratie. Ik ben net als hij bang dat we automatisch verglijden tot autoritarisme, bij elk ideologisch schema. Een Russische tragedie bij uitstek."

Vooruit & 'De Morgen' presenteren 'Uitgelezen De Russen!'

Arne Sierens, Maja Wolny, Anna Luyten en Jos Geysels gaan in discussie over Vladimir Makanin ('Underground'), Dmitri Bakin ('Redenen om te leven') en Victoria Platova ('Doopvont van de duivel'). Bent 'Das Pop' Van Looy is De Herlezer en dj. Met foto's van Gert Jochems. Dinsdag 6 december, 20 uur, Balzaal Vooruit, Sint-Pietersnieuwstraat 23. Gratis.

'Het ideaal van de Rus is stilzitten en nadenken. Contemplatie. Daarom durf ik te beweren dat de Russen geen Europeanen zijn'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234