Donderdag 06/08/2020

'God is altijd logisch'

Juist op het moment dat de wereld niet zwarter kan worden en het leven uitzichtloos lijkt, zoek ik naar goedheid om me aan op te trekken

De Iraanse Marina Nemat ontsnapte ternauwernood aan de doodstraf

De Iraanse Marina Nemat, nu wonend in Canada, kwam terecht in de beruchte Iraanse martelgevangenis Evin. Ze verloor haar echtgenoot en kind, werd verkracht en gemarteld, zag haar vrienden gemangeld en verminkt terug en verloor haar waardigheid. In Omhelsd door angst vertelt ze haar verhaal.

Door Fleur Speet

In 1981, de Islamitische Revolutie was in volle gang, had Marina Nemat op school het lef tijdens wiskunde te vragen of de lerares nog aan de lesstof toe zou komen, of dat het bij het propageren van politieke ideologieën bleef. De lerares reageerde gepikeerd dat Nemat wanneer ze ontevreden was, kon vertrekken. Dat deed de toen zeventienjarige. En de rest van de klas volgde. En de andere klassen volgden eveneens, tot alle leerlingen van de school buiten op het plein stonden en Nemat zonder dat ze het wist op een lijst werd gezet als subversief element dat zich afzette tegen ayatollah Khomeini.

De christelijk opgevoede Nemat werd een paar maanden later gearresteerd en na martelingen ter dood veroordeeld. Nemat: "Ik heb ongelooflijk veel geluk gehad. Een bewaker werd verliefd op me, ik snap nog steeds niet waarom. Hij redde mijn leven. Als hij mij niet vlak voor het vuren van het executiepeloton had weggegrist uit de rij, had ik Omhelsd door angst niet kunnen schrijven."

De bewaker had connecties en regelde gratie bij Khomeini, die haar doodstraf omzette in levenslang. Als tegenprestatie moest ze met hem trouwen. Als ze nee zei, zo dreigde hij, zouden haar ouders en haar geliefde - die hij had laten schaduwen - ook in Evin terechtkomen. Door haar toedoen. Ze zei ja, maar is daar nog steeds niet trots op: "Achteraf is het makkelijk oordelen, maar toen was ik in staat om mijn poot stijf te houden en inderdaad nee te zeggen. Ook omdat ik mijn geloof moest verloochenen. Maar ik zwichtte. Ik bekeerde me tot de islam, tijdelijk."

Nemat beschrijft in haar autobiografische boek rustig, met de nodige afstand en soms zelfs met een sprankje humor dit dilemma, waaruit prachtig blijkt hoezeer de jonge Nemat een sterke eigen wil had en een eigen visie. Die trokken haar er doorheen. Zelf zegt ze: "Ik sloeg me er doorheen doordat ik een lichtbaken had. Ook al wist ik niet zeker dat mijn huidige echtgenoot André - op wie ik toen verliefd was - twee jaar op me zou wachten, ik prentte me in dat hij dat zou doen. Voor hem leefde en overleefde ik. Ik denk dat het net zo is als met goede ogen; je wordt ermee geboren, of niet. Ik ben geboren met het vermogen om in tijden van stress licht te zien. Juist op het moment dat de wereld niet zwarter kan worden en het leven uitzichtloos lijkt, zoek ik naar goedheid om me aan op te trekken. Het is net als in een roman van Imre Kertész, waarin een jongetje dat de kampen overleefde terugverlangt naar de saamhorigheid die daar heerste, en het geluk dat hij vond in het delen van een reepje droog brood. Ik snap dat gevoel heel goed. Want nergens ter wereld is het alleen maar donker. Of licht. Het is altijd iets van beide."

Aan schrijven dacht ze twintig jaar lang niet. Ze dekte haar herinneringen als een doos af. Tot haar moeder overleed en Nemat zich realiseerde dat zij nooit heeft geweten wat haar dochter doormaakte. Een therapie was het boek niet, allesbehalve. En zo leest het ook allerminst. Als het niet zo tragisch was en echt gebeurd, zou je denken een gruwelijke thriller in handen te hebben. Nemat weet haar ervaringen terug te halen alsof ze gisteren plaatsvonden. De schrijfster beaamt dat het ook zo voelde: "Al het schuldgevoel overmande me weer. Omdat ík voorgetrokken was en nog leefde. Iedere emotie die me daar overeind hield of afbrak, bleek gewoon nog te bestaan. De herinneringen waren enkel toegedekt door een laagje stof. Ik schreef, zodat het lijden van alle mensen die ik ken niet voor niets is geweest. Om te getuigen en te bewijzen dat dit gebeurde in Iran, en overal ter wereld nog steeds gebeurt. Om mensen wijzer te maken en assertiever."

Dat is dan ook de onderliggende gedachte van haar boek: informeer je en stel vragen, zelfs als je voeten tot moes kunnen worden geslagen. Door deze nieuwsgierige, kritische houding toont Nemat zijdelings een heel ander Iran dan het Iran dat wij kennen. Vol nuances. Zowel uit het boek als uit het gesprek met de schrijfster komt iemand naar voren die - in tegenstelling tot de huidige leider Mahmoud Ahmadinejad - redelijkheid en verdraagzaamheid bepleit. Zelfs Ahmadinejad veroordeelt ze niet. "Zijn reacties zijn heel begrijpelijk, hij staat met zijn rug tegen de muur. En met elkaar veroordelen komen we niet verder in deze wereld. Waarom staat er niet iemand op die zegt: stop, waar zijn we mee bezig?! Iedere dag sterven honderden mensen door oorlog en marteling. Omdat politieke machten ideologieën en religies in hun voordeel uitleggen en zo in verschrikkelijke machinerieën veranderen. Dat deed Khomeini, dat doet Bush. Onze wereld staat in brand, en alleen wij kunnen die blussen. We moeten leren vergeven en vragen stellen.

"Neem de vrouwen die boerka's dragen", gaat Nemat - nu goed op dreef - door. "Waarom dragen ze die? Volgens mij uit weerzin, omdat ze een statement willen maken. Maar er zijn wel betere manieren om een statement te maken. Nergens staat in het heilige boek dat boerka's verplicht zijn. Mannen met macht hebben die regel jaren na Mohammeds dood ingesteld, maar het vloeit niet logisch voort uit de Koran. En God ís logisch. Zodra iets onlogisch is, dien je vragen te stellen. Maar veel mensen durven dat niet. Daardoor verandert er niets ten goede, zo kunnen martelingen en oorlogen blijven bestaan."

Nemat leefde tot het schrijven van Omhelsd door angst achter een muur, zo vertelt ze. Vriendschappen en menselijk contact met anderen dan haar familie had ze nauwelijks. Door haar wereldtour ter promotie van haar boek is die muur gevallen. "Hoe vaak sta ik niet in de rij om in te checken en knoop ik nu een gesprekje aan met iemand naast me. Dan praat ik opeens met een gevaarlijk uitziende Afghaan en ben het ten zeerste met hem oneens, maar ga ik naar huis met interessante verhalen en vragen. Niemand is uitsluitend slecht of goed, iedereen heeft gradaties. Door oog te hebben voor die gradaties, wordt het leven interessant. Mij hebben deze ontmoetingen enkel aangename verrassingen gebracht." Nemat denkt inmiddels na over een volgend boek. Over politiek, hoe kan het ook anders.

Marina Nemat

Omhelsd door angst

Oorspronkelijke titel: Prisoner of Tehran: A Memoir

Vertaald door Jorien Hakvoort & Albert Witteveen

Artemis, Amsterdam, 320 p., 19,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234