Maandag 14/10/2019

Reportage

Glitter en glamour in de luchtvaart? Tegenwoordig is het eerder ieder voor zich

Het Zaventemse café Pitchers is bekend omwille van het personeel van luchtvaartmaatschappijen dat hier kwam feesten. "Het is niet meer wat het geweest is", stelt cafébaas Ewald Bose. Beeld Franky Verdickt

De luchtvaartbranche is niet meer wat ze geweest is. De glamour van weleer heeft plaats gemaakt voor een wantrouwen onder het personeel. Want de jobs in de sector zijn schaars. “Het is nu ieder voor zich.”

Aan de muur hangt een grote afbeelding van een vliegtuig. Buiten staan oude vliegtuigstoelen als terras en de toog is bezaaid met navigatiekaarten. Café Pitchers in het centrum van Zaventem ademt luchtvaart. Het café, in 1994 opgericht door drie piloten van Sabena, is the place to be voor wie luchthavenpersoneel wil ontmoeten. Of was dat althans lange tijd. Afgelopen week was het echter opvallend rustig in het café. “Het is niet meer wat het geweest is”, merkt cafébaas Ewald Bose op. “Er wordt bij zo'n crisis niet zo snel meer samen op café gegaan.”

Hij zag zijn cliënteel de voorbije decennia helemaal veranderen. “In de jaren 90 kwamen hier uitsluitend luchthavenmensen, zowel vliegend als grondpersoneel. Hier mochten ze wat eigenlijk officieel niet mag: alcohol drinken in uniform. Later kwamen er ook zakenmensen bij.”

In die tijd werd er in de sector ‘liederlijk geleefd’, herinnert Bose zich, die zelf getrouwd was met een stewardess. Van de Sabena-tijd wordt wel eens gezegd dat er goed verdiend werd voor weinig te werken, maar Bose zag vooral passie. “Wie toen in de luchtvaart ging, deed dat uit passie. Het was een droom van veel jongetjes om piloot te worden. Meisjes wilden dan weer stewardess worden. Ze werden aangetrokken door het avontuur en ja, een vrije en ongedwongen levensstijl hoorde erbij. Dat was deel van het hele avontuur.”

Tegenwoordig ziet hij een verjonging van het luchthavenpersoneel. Jonge krachten die heel vaak met tijdelijke contracten werken. Zeker bij het vliegend personeel. “Veel mensen weten dat niet, maar die 'tijdelijken' krijgen ook vaak een verplichte winterstop opgelegd. Hun tijdelijk contract wordt tussen oktober en maart opgeschort. Dan moeten ze het zelf maar zien te rooien.”

Gesust

'Tijdelijke werknemers zijn bijzonder kwetsbaar in een branche waar de ene herstructurering na de andere plaatsgrijpt en waar onzekerheid troef is. In het Brussels Airlines-verhaal is het stof nu weer wat gaan liggen. De Duitse overnemer beloofde afgelopen week groei en meer werkgelegenheid en kon zo het personeel en de vakbonden sussen. Maar de grote ongerustheid van de voorbije week illustreert mooi hoe kwetsbaar de ooit zo glamoureuze branche geworden is.

Het probleem is dat het nu de aandeelhouders zijn die dicteren wat er moet gebeuren, stelt Tony Vangrieken. De kranige tachtiger is de man achter Delta Air Transport (DAT), de kleine dochtermaatschappij van Sabena die ervoor gezorgd heeft dat Brussels Airlines kon ontstaan.

Nog voor het faillissement van Sabena was uitgesproken, werden de aandelen van DAT door de Sabena-curatoren voor een symbolische euro overgedragen aan SN Airholding. Die was opgericht door een consortium van een veertigtal investeerders onder leiding van Etienne Davignon en Maurice Lippens. Zij brachten bijna 200 miljoen bijeen. In februari 2002 veranderde DAT van naam en werd SN Brussels Airlines geboren.

Vangrieken herinnert zich nog dat euforische gevoel van toen. “We hadden een groot stuk van onze nationale trots kunnen redden. Dat was belangrijk. Een Afrikaans gezegde gaat als volgt: als je een staat wil hebben, heb je de drie V’s nodig: een vlag, een volkslied en een vliegmaatschappij. Na Sabena hadden we Brussels Airlines.”

Maar Vangrieken zag de hele sector daarna drastisch veranderen. Ons land had dan weer een vliegtuigmaatschappij, van een monopolie zoals bij Sabena was geen sprake. Door de liberalisering van de luchtvaart kan bij wijze van spreken iedereen die het wil een luchtvaartmaatschappij starten. En met de komst van liberalisering verdween ook de grandeur van een sector die ooit een hoog Hollywood-gehalte had.

“Hollywood? Als je bedoelt dat het een harde wereld is, klopt dat inderdaad”, zucht piloot Nicolas. Zijn volledige naam ziet hij liever niet in de krant. Zelf werkte hij tot voor 2004 bij Virgin Airlines. Dat smolt met SN Brussels Airlines samen tot het huidige Brussels Airlines. Dat werd dan weer overgenomen door het Duitse Lufthansa, dat deze week dus de Belgische CEO en financieel directeur aan de kant zette en Brussels Airlines volledig wil integreren in een van zijn divisies, namelijk Eurowings.

Het is vooral een wereld waarin herstructureringen en overnames schering en inslag zijn. “Soms kunnen we hier zelf niet meer volgen”, geeft Nicolas toe. “Maar wat nooit gezegd wordt in de media is welke gevolgen dat allemaal heeft voor het personeel. Niet alleen op vlak van arbeidsvoorwaarden, maar vooral ook op vlak van sfeer. De voortdurende onrust zorgt voor een bij momenten zelfs vijandige sfeer tussen het personeel. In de luchthavenbranche werken veel gepassioneerde mensen, die ook erg ambitieus zijn. Het zijn geen makke lammetjes die zich zomaar naar de slachtbank laten brengen. Wat krijg je dan? Een ieder-voor-zich-scenario, waarin mensen proberen de ander zwart te maken om zichzelf te redden. Ik heb gemerkt dat die voortdurende onzekerheid vooral het slechtste in de mens naar boven brengt.”

Van regen in de drop

De gekende ‘verdeel-en-heerstactiek' noemt Driss Abied het, die de dagelijkse planning doet voor piloten en cabinepersoneel bij Brussels Airlines. “De sfeer is inderdaad heel gespannen. Vroeger had je nog een grote solidariteit als er iets gebeurde. Nu leven mensen nog wel mee met elkaar, maar niemand durft nog echt iets te doen. Uit schrik voor de eigen job.”

Ook hij kwam destijds van bij Virgin en sukkelde van de regen in de drop. “Ik ben bij Virgin begonnen in 2001, net na de aanslagen van 11 september. Sindsdien is er elk jaar wel iets gebeurd. Het is niet meer gestopt. U moet weten dat Virgin en SN Brussels Airlines een heel andere mentaliteit hadden. SN was de opvolger van Sabena en een elitaire maatschappij, Virgin was een lowcostbedrijf maar wel met een goeie sfeer. En plots moeten die twee werelden samensmelten. Ik kan u verzekeren dat het serieus geclasht heeft.”

Daarna kwam nog de grote herstructurering in 2012 en de overname door Lufthansa, in twee fasen. En eind vorig jaar werd ook Thomas Cook Airlines overgenomen. Dankzij de overname kreeg Brussels Airlines er in één klap 26 nieuwe zonbestemmingen bij. Op papier klinkt dat heel goed.

Maar opnieuw moesten mensen met een totaal verschillende werkcultuur en verloningssysteem gaan samenwerken. Abied: “Het is altijd hetzelfde liedje. De bazen hebben het over groei en noodzakelijke synergieën, maar het is altijd het personeel dat de dupe is. Want in de praktijk gaat zo’n synergie allesbehalve vlot. En hoe je het draait of keert, synergie betekent bijna altijd hogere werkdruk. Hoe ik me daarbij voel? Het is vooral heel erg vermoeid.”

Glanzend witte tanden

Ondanks alle problemen zijn er nog altijd mensen die met hart en ziel voor de sector kiezen. Het was het avontuur en het Hollywood-achtige van de sector dat Linda aantrok, toen ze tien jaar geleden besloot om stewardess te worden. “Ik heb vroeger al die verhalen van mijn mama gehoord. Ze was stewardess bij Sabena. Verhalen over hoe ze op sollicitatie ging bij vijf mannen. Allemaal met een bruin kleurtje en glanzend witte tanden. En allemaal in een prachtig donkerblauw uniform. Mama vertelde dat ze volledig onder de indruk was maar zich ook een boerin voelde bij zoveel schoons.” (lacht)

Linda’s moeder vertelde ook vooral verhalen over de lol die ze samen met haar collega’s had en de teamspirit die er heerste. “Wat ze zich nog het meest herinnerde waren de grappen die uitgehaald werden met de nieuwelingen. De jonge meisjes die voor het eerst op een vlucht meegingen. Zo werd er als eens gefoefeld aan het zwemvest dat gebruikt wordt om uitleg te geven over de veiligheidsinstructies. Normaal kan dat vest niet opblazen. Tenzij je dat vervangt en het toch plots opblaast. Mijn mama ligt nog telkens in een deuk als ze dat verhaal vertelt.”

Vroeger werden stewardessen echt voor hun looks gekozen, vertelt Linda. “Er was ook een soort van esthetische commissie die regelmatig kwam inspecteren. Dan moesten de meisjes paraderen en een aantal taken zo elegant mogelijk uitvoeren. Pas op, het mocht niet vulgair zijn. Wel mooi en heel stijlvol. Wie een onvoldoende kreeg van de commissie werd overgeplaatst naar een andere job. Ontslagen werd je niet. Wie eenmaal binnen was bij Sabena, ging meestal ook op pensioen bij Sabena. Die tijd is helemaal voorbij. Niet alleen in de luchtvaartsector overigens.”

De voorbije jaren bij Brussels Airlines waren leuk, maar niet zo avontuurlijk als bij haar moeder, meent Linda. Al had ze dat nu niet meteen verwacht. “Er is minder glamour en glitter en meer hardheid. Dat klopt. De groepssfeer is duidelijk niet meer zoals in de tijd van mijn mama. Die vertelde altijd dat er tijdens een nightstop (wanneer een vlucht ’s morgens vroeg vertrok in het buitenland, mocht de hele crew overnachten dicht bij de luchthaven, CG) heel wat ambiance was. Er werd samen op restaurant gegaan en daarna nog een stapje in de wereld gezet. Dat zorgde voor een groot samenhorigheidsgevoel.”

De nightstops zijn de voorbije jaren al afgebouwd. De directie van Eurowings verklaarde deze week dat ze nog verder afgebouwd zullen worden om kosten te besparen. “Op zich is dat jammer”, meent Linda. “Het lijkt alsof alles wat een goeie werksfeer ten goede komt, moet verdwijnen omwille van de kostenbesparing. Natuurlijk weet ik dat er in de Sabena-tijd veel excessen waren. Tijdens die nightstops werd soms zwaar gebrast. Die tijd komt – begrijpelijk – niet meer terug. Maar nu gaat het volgens mij wel te veel de andere kant op. Alles moet zo low cost mogelijk. Dat maakt de hele luchtvaartsector kapot.”

Low cost. Het hoge woord is eruit. De luchtvaartbranche worstelt met de druk van de lowcostvluchten. Waarom zou een klant het vierdubbele betalen als het ook goedkoper kan? Je kan dat de klant niet verwijten, meent Ewald Bose, cafébaas van de Pitchers. “Maar ook de luchtvaartmaatschappij niet. Want ook die moet mee in de logica als ze wil overleven. Je hoeft niet gestudeerd te hebben om te weten dat wie 150 euro krijgt voor een heen-en-terugvlucht, niet veel zal kunnen uitgeven aan personeels- of andere kosten.”

Hij hoort zijn klanten vaak vitten op hun werkgever en toont begrip. “Maar ik ben zelf ook werkgever en snap die kant ook wel. Ik werk zelf met 'flexi-jobbers' als personeel. Niet omdat ik mensen geen vast contract gun, maar omdat dat in de horeca nu eenmaal moeilijk haalbaar is. Ik vermoed dat het in de luchtvaarsector ook zo gaat.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234