Maandag 10/08/2020

WetenschapKlimaat

Glacioloog Philippe Huybrechts: ‘Brand op Noordpool heeft directe impact op de Antwerpse kaaien’

Klimaatwetenschapper Philippe Huybrechts.Beeld Tim Dirven

Een grote olieramp, wegglijdende huizen en ongezien veel natuurbranden zijn slechts de lokale gevolgen van tropische temperaturen op de Noordpool. Klimaatwetenschapper Philippe Huybrechts (VUB), die de ijsmassa’s bestudeert, ziet gebeuren waar hij dertig jaar geleden al voor waarschuwde. ‘Ja, het is vreselijk frustrerend.’

Op 20 juni was het in Verchojansk, een Siberisch stadje boven de noordpoolcirkel, even warm als die dag in Los Angeles: 38 graden. Nooit eerder is zo’n hitte opgemeten in het noordpoolgebied. De gemiddelde junitemperatuur in Verchojansk is 20 graden. Het was geen uitschieter. Nieuw Europees onderzoek toont dat de hele maand juni afwijkend warm was in arctisch Siberië, met op sommige plekken tien graden meer dan gemiddeld. En al sinds de lente is het erg warm in het noordpoolgebied, met temperaturen tot acht graden boven normaal. Ook afgelopen winter was uitzonderlijk warm.

Philippe Huybrechts

°1962, Antwerpen

Studeerde in 1984 af aan de VUB in de fysische geografie en doctoreerde in 1991 met een proefschrift over het ijsdynamisch modelleren van de Antarctische ijskap

Was onderzoeksleider aan het Duitse Alfred-Wegener-Institut für Polar- und Meeresforschung tussen 1993 en 2005

Is sinds 2005 professor glaciologie en klimatologie aan de VUB

Publiceerde meer dan 160 papers in internationale vakbladen zoals Nature en Science

Hoofdauteur van het hoofdstuk over context en methodes in het zesde evaluatierapport van het VN-klimaatpanel

Medeauteur van het hoofdstuk over de cryosfeer en de zeespiegelstijging in datzelfde rapport

“Dat soort records zullen we de hele tijd krijgen”, zegt Philippe Huybrechts. Hij analyseert als glacioloog de ijsmassa’s op aarde. Wat hij als doctorandus eind jaren tachtig voorspelde en waar hij als voorzitter van een expertengroep bij het VN-klimaatpanel al jaren voor waarschuwt, zit nu in het nieuws. Zoals toen eind mei in Siberië een olietank instortte door de smeltende ondergrond, waardoor het grootste olielek ooit in Rusland ontstond. Of toen in 2011 een flatgebouw in Jakoetsk instortte door de instabiel geworden ondergrond.

“De Noordpool warmt nu twee tot drie keer sneller op dan de rest van de wereld. Dan krijg je dit”, zegt Huybrechts, die koffie drinkt uit een kop die de zeespiegelstijging toont. “Maar toen dat nieuws over Verchojansk binnenkwam, was dat toch slikken voor ons. Die plek is het icoon van de Siberische koude. In de winter van 1892 was het daar -67,8 graden, de laagste temperatuur ooit gemeten op het noordelijk halfrond.”

Zijn extreme temperatuurverschillen niet typisch voor Siberië?

“Ja, maar nu zie je in het hele noordpoolgebied al een tijdje temperaturen die nog nooit eerder zijn gemeten. Die 38 graden zijn het gevolg van een paar factoren. Op 20 juni was het zonnewende, toen er daar 24 uur licht en erg veel zon was. Er was ook een hoge drukgebied dat lang aanhield, wat warmer en droger weer geeft. Maar dat er nu hitterecords sneuvelen, zou niet gebeuren zonder opwarming. Zonder ons, dus.”

Het is niet ‘gewoon een hogedrukgebied’?

“Nee. Het is de zonnewende plus dat hogedrukgebied en dan de opwarming die van de hitte extremen maakt. Bovendien is dit soort hogedrukgebied niet zo gewoon. De straalstroom, (de brede ‘luchtrivier’ boven de aarde die meandert tussen polaire en (sub)tropische lucht en lage of hoge drukgebieden aanvoert, BDB) is aan het blokkeren door de opwarming, zo tonen studies. Die stroom wordt aangedreven door temperatuurverschillen tussen het noordpoolgebied en warmere streken. Een opwarmende noordpool verzwakt die verschillen en daardoor gaat de straalstroom haperen. Dan gebeurt het dat de lussen in de stroom langer dan ooit boven één gebied hangen, waardoor dat gebied langer opwarmt of afkoelt. Bij ons was het afgelopen lente zo warm en droog door een hoge drukgebied dat vastzat boven de Noord-Atlantische Oceaan. Eén lus verder, boven noordoost-Siberië, gebeurt al een tijdje hetzelfde.”

Het wordt dan warmer omdat het warmer wordt?

“Ja. Dat is het grote probleem met de opwarming. Alles hangt aan elkaar en er zijn veel terugkoppelingseffecten. Omdat de Noordpool opwarmt, verdwijnt bijvoorbeeld steeds meer sneeuw en zee-ijs. Iedere tien jaar is er door de opwarming zo’n dertien procent minder zee-ijs op de Arctische oceaan. Er is ook steeds minder wintersneeuw. Daardoor reflecteert het zonlicht veel minder. Wat voor nog meer opwarming zorgt. Waardoor de smelt van het ijs versnelt.”

Klimaatwetenschapper Philippe Huybrechts: ‘In de praktijk zie je dat de coronapandemie in 2020 wellicht voor tien procent minder uitstoot zal zorgen.’Beeld Tim Dirven

Hoe meten jullie die smelt?

“Op satellietbeelden is erg precies te zien hoe er steeds minder ijs en sneeuw is. We gaan ook af op temperatuursondes in de permafrost, de zogenaamd eeuwig bevroren ondergrond die nu smelt. Dat ijs wordt steeds warmer, de laag die in de zomer smelt steeds dikker. Voor Rusland is dat een groot probleem, want zestig procent van zijn ondergrond is permafrost.

“Maar het zorgt ook voor zo’n vicieuze cirkel en is dus ook een probleem voor de hele wereld. De permafrost zit namelijk vol organisch materiaal. Het zijn vooral veengronden en resten van planten en dieren. Die bodem zet dus grote hoeveelheden koolstof vast door al dat materiaal bevroren te houden. Omdat ze nu door de opwarming smelt, komen broeikasgassen vrij. De toendra in het noordpoolgebied, die miljoenen jaren een broeikasgas-opslagplaats was, veranderen we dus in een broeikasgasbron.

“Er komt nu al CO2 en methaan uit de permafrost. In totaal zit daar 1.600 gigaton koolstof opgeslagen. Dat is maar liefst dubbel zoveel als wat nu in de atmosfeer zit. Volgens de meest pessimistische voorspellingen zal tegen eind van de eeuw al zo’n tien procent vrijkomen. Dat is vijftien keer zoveel als wat we nu jaarlijks uitstoten. Tegen het eind van de eeuw kunnen er dus door die smeltende permafrost zomaar vijftien jaar aan uitstoot bijkomen. Een klein gedeelte zal vrijkomen als methaan, een nog sterker broeikasgas.”

Intussen ontstaan er op de Noordpool ook continu branden?

“Daarin zit eveneens een terugkoppelingseffect. Nu al zijn er in Siberië de helft meer bos- en veenbranden dan vorige zomer, terwijl de zomer nog maar net is begonnen en vorig jaar al een recordjaar was. Wanneer die branden redelijk oppervlakkig blijven en alleen planten vernielen die snel weer terugkomen, is er geen broeikasgasprobleem. Maar er zijn ook veel veenbranden die meters diep gaan. Dan verdwijnt dat veen, waarbij broeikasgas vrijkomt en dat krijg je niet meer zomaar terug. Netto geeft ook dat meer uitstoot.”

Wanneer zien we de eerste zomer zonder zee-ijs op de Arctische Oceaan?

“Dat kan al rond 2050 zijn. Voor de jacht, het transport en de soorten daar, (zoals de zeehonden, vissen, wolven, ijsberen en rendieren, BDB) is dat desastreus. Maar ook hier zit een globaal pervers effect aan verbonden. Door de smelt komen olie- en gasreserves voor de kust vrij die tot nu onbereikbaar waren. Nu al worden routes over de Noordpool bevaren zonder ijsbrekers. Zullen onder meer de Russen aan de verleiding weerstaan en die reserves laten zitten? Als we die ook opdelven, geeft ook dat neveneffect van de opwarming meer opwarming.”

U promoveerde in 1991 met een doctoraat over Groenland en Antarctica. Hoe juist waren uw voorspellingen?

(lacht) “In die tijd was niet duidelijk dat er met die ijskappen op korte termijn iets zou gebeuren. De klimaatwetenschap stond in de kinderschoenen. ‘Warmt de aarde daadwerkelijk op en is de mens verantwoordelijk?’ was toen de vraag. De natuurkunde vertelde ons dat we eventuele opwarming door CO2-uitstoot het eerst en het sterkst zouden moeten zien op de polen. Dus gingen we dat onderzoeken. Dat was in die tijd slechts een interessant academisch experiment. Vanaf de jaren negentig is exact gebeurd wat we voorspelden, al gaat de smelt van het zee-ijs nog sneller. 

Klimaatwetenschapper Philippe Huybrechts: ‘De zeespiegelstijging gaat nu dubbel zo hard als in de twintigste eeuw.’Beeld Tim Dirven

“Toen ik doctoreerde, was het nog niet duidelijk, nu weten we zeker dat de mens de geologische klok in enkele eeuwen tijd met tientallen miljoenen terugdraait, van een afkoelende fase naar een opwarmende. In de jaren negentig hadden de ijskappen op Groenland en Antarctica geen impact op de zeespiegelstijging, nu is de Groenlandse ijskap verantwoordelijk voor meer dan een kwart daarvan en die op Antarctica voor een tiende. Blijven we broeikasgas uitstoten zoals nu, dan kan de Groenlandse ijskap vijftien centimeter zeespiegelstijging veroorzaken tegen eind deze eeuw en die op Antarctica twaalf. Daar komt dan nog een klein deel zeespiegelstijging bij door smeltende gletsjers en het zeewater dat door op te warmen uitzet.”

Die zeespiegelstijging klinkt bekend. Toch hoor je maar al te vaak: ‘Wij merken er niets van.’

“Ik hoorde onlangs kustburgemeesters zeggen dat de opwarming meer terrasjesweer betekent. Zij lijken niet te beseffen wat er op hen afkomt. Een opwarmende Noordpool heeft een directe impact op onze kust, op de Antwerpse kaaien, waar het water steeds zal stijgen en stijgen. Het verlies aan ijsmassa op de ijskappen is de laatste tien jaar verdubbeld tegenover de tien jaar daarvoor en de zeespiegelstijging gaat nu dubbel zo hard als in de twintigste eeuw, met 3,6 millimeter per jaar gemiddeld.

“Zesendertig centimeter in een eeuw lijkt niet veel, maar dit is een sluipend proces dat steeds sneller zal gaan. Vermindert de uitstoot niet, dan zitten we eind deze eeuw met 60 centimeter à 1 meter stijging. Wij hier kunnen die eerste meter nog opvangen met steeds hogere dijken en muren. Maar wat na die eerste meter? Ik weet dat ‘tegen eind deze eeuw’ veraf klinkt, maar wie nu geboren wordt, zal dan nog leven. En wij vergeten dat graag, maar nu al is de zeespiegelstijging fataal voor landen in de Stille Zuidzee en mensen aan kusten zoals die van Bangladesh, waar nauwelijks dijken zijn.”

Hoeveel zeespiegelstijging zit er vervat in de ijskappen?

“Als de Groenlandse kap volledig smelt, dan is dat 7,4 meter. Als de ijskap op Antarctica smelt, is het 56 meter. De Groenlandse is erg gevoelig. Bij een opwarming van twee à drie graden kan die zich niet meer in stand houden.”

We stevenen toch op een opwarming van minstens vier graden?

“Ja, dus de kans dat we die ijskap volledig verliezen, is groot. Een probleem is dat, eens het twee of meer graden warmer is, dat lange tijd aanhoudt. Zelfs als we dan ondertussen zijn gestopt met broeikasgassen uitstoten, is het smelten onomkeerbaar. In theorie kunnen we tijdig naar nuluitstoot. Om onder anderhalve graad opwarming te blijven, moeten we de komende acht jaar telkens ieder jaar tien procent minder uitstoten. In theorie kan dat. In de praktijk zie je dat de coronapandemie in 2020 wellicht voor tien procent minder uitstoot zal zorgen. Elk jaar opnieuw een even grote inspanning erbij is niet realistisch.”

Klimatoloog Philippe Huybrechts: ‘De klimaatsceptici hebben gigantische schade aangericht. Gelukkig zijn ze in Europa een uitstervend ras.’Beeld Tim Dirven

Er zijn collega’s van u die het emotioneel niet meer trekken.

“Ik ken dat gevoel. Het is allemaal vreselijk frustrerend. Wij zeggen dit al dertig jaar. In de jaren negentig was dit nog perfect te controleren. Maar de klimaatsceptici zijn een enorme stoorzender geweest. (kwaad) Zij hebben gigantische schade aangericht. Gelukkig zijn ze in Europa een uitstervend ras. Op voordrachten zaten er vroeger altijd in de zaal, nu niet meer. Maar in de VS regeert een klimaatscepticus het land. Corona leert ons ook hoe erg kwetsbaar onze economie is. Ze ligt al van een virus omver. Toch denk ik dat we erin zullen slagen om de opwarming te stabiliseren. Niet op twee graden, daarvoor zijn we te laat begonnen. Maar we zullen dit niet ongebreideld laten doorstijgen.”

Waarom denkt u dat?

“In de EU daalt de uitstoot gestaag sinds de jaren negentig. Ondanks alle retoriek is dat nu in de VS ook zo. In China stabiliseert het. En de EU luistert wel naar de wetenschap. De doelen die ze nu vooropstelt, zijn in lijn met wat wij aanbevelen. Jammer genoeg staat de Unie nog maar voor elf procent van de uitstoot. Maar ze geeft het goede voorbeeld. En ook België zal zich aan de strengere Europese klimaatregels moeten houden, wat voor regering er ook komt. Het is bovendien economisch aantrekkelijk om op groene toepassingen in te zetten, zoals de booming business van zonne- en windenergie toont.”

Helpen nieuwsberichten over hitterecords op de noordpool?

“Zeker. Feiten over records en andere klimaatextremen tonen tastbaar hoe concreet dit probleem is en wijzen op een patroon. Tegelijkertijd ben ik ertegen dat sommige media of activisten mensen overspoelen met doemberichten. Inzoomen op die ene paper die de meest dramatische conclusies trekt terwijl tientallen anderen dat betwijfelen, is niet slim. Ook activisten die roepen dat de wereld weldra zal vergaan, wat van de pot gerukt is, hanteren niet de juiste strategie. Het leidt tot aversie en defaitisme. Als ik die doemboodschappen hoor of lees, denk ik altijd: ‘Waarom er nog een paar scheppen bij doen? Is de werkelijkheid, met een versneld stijgende zeespiegel en hitte-en brandrecords op de Noordpool echt niet al beklemmend genoeg?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234