Woensdag 27/10/2021

Gij zult niet knoeien aan de grondwet

Het regende deze week ideeën om de grondwet te herschrijven. De ene partij wil er een plechtige inleiding aan toevoegen, de andere wil in een extra artikel duidelijk maken dat God hier nooit de baas mag spelen. Nuttig denkwerk of gevaarlijk geknoei? Grondwetsspecialisten zijn genadeloos: 'Dit is een schijnvertoning.'

"Luister", zegt Paul Van Orshoven laconiek. "Als je een steen optilt en dan weer loslaat, valt die terug op de grond. Dat weet iedereen, dat hoef je niet in de grondwet te zetten. Hetzelfde geldt voor de stelling dat God nooit boven de wet kan staan. Welk nut heeft het om dat in de grondwet te zetten? Bestaat daar dan enige twijfel over, misschien?"

Van Orshoven, hoogleraar aan de KU Leuven, is niet de enige grondwetsspecialist die zijn bedenkingen heeft bij de politieke vertoning van deze week. Ook zijn collega-juristen hebben vragen bij de stortvloed aan ideeën die opwelt uit de federale Kamercommissie voor de herziening van de grondwet.

Die ideeën zijn talrijk en om ter creatiefst: Laurette Onkelinx (PS) en Patrick Dewael (Open Vld) wilden eind 2015, na de aanslagen in Parijs, het principe van de neutraliteit in de grondwet verankeren. De Franstalige liberalen van MR willen graag een uitgebreide inleiding op die grondwet schrijven - een zogenaamde preambule. En de N-VA liet deze week bij monde van Kamerlid Hendrik Vuye weten dat zij op haar beurt genoeg heeft aan de toevoeging van dat ene artikel, dat dus zegt dat God niet boven de wet kan staan.

"Met die hele schijnvertoning hebben de Kamerleden maar één bedoeling", zegt Jogchum Vrielink, collega van Paul Van Orshoven aan de KU Leuven. "Ze willen de islam bashen, dat is alles. Ze willen een boodschap versturen waarmee ze mensen zullen stigmatiseren en verdeeldheid zullen zaaien. En daarvoor dient de grondwet niet. Als je dat wilt doen, schrijf dan een opiniestuk of zo. De risico's van dit soort grondwettelijk geknoei zijn erg groot. Ik beschouw deze Kamerleden als tovenaarsleerlingen die misschien een monster creëren waarop ze later geen vat meer zullen hebben."

Vrouwelijke priesters

Waarschuwing - of geruststelling, dat kan ook: in dit artikel komen geen politici aan het woord. U leest hier uitsluitend hoe eminente grondwetsspecialisten, van de verschillende universiteiten, kijken naar wat de bevoegde Kamercommissie allemaal bekokstooft - een discussie over de grondwet is zónder verborgen agenda's en politiek gespin al meer dan complex genoeg. Maar wel zeer boeiend, en tamelijk essentieel.

"In een grondwet staan de rechten van de burger duidelijk geformuleerd", zegt Jogchum Vrielink. "Maar in die rechten is geen enkele hiërarchie aangebracht, ze zijn als het ware evenwaardig. Als twee rechten met elkaar botsen, moeten rechters afwegen welk van de twee het meest is aangetast. Als je expliciet zegt dat de godsdienstvrijheid altijd het onderspit delft, dan heb je de facto de godsdienstvrijheid opgeheven."

Met alle gevolgen van dien. Neem nu het recht van zogenaamde tendensondernemingen om op bepaalde punten wel te discrimineren, ofschoon dat eigenlijk verboden is. "Een natuurbeweging mag weigeren om jagers in dienst te nemen", zegt Vrielink. "De kerk mag weigeren om vrouwen tot priester te wijden. Nu, als je in de grondwet zou schrijven dat godsdienstvrijheid altijd het onderspit delft, dan kunnen vrouwen in theorie het priesterschap afdwingen. Al gaat deze discussie daar natuurlijk niet over: het gaat over de islam. Sommige partijen vinden blijkbaar dat ze een grondwettelijke dam moeten opwerpen tegen eventuele toekomstige vragen van moslims."

In de Verenigde Staten gaat dat vrij ver, legt Vrielink uit. "Daar moeten werkgevers zich aanpassen aan de religie van hun werknemers.

Als een moslim die in een restaurant werkt geen alcohol wil aanraken, moet de werkgever daar rekening mee houden, tenzij dat voor hem een onnodige last zou zijn. In ons land geldt die verplichting tot redelijke aanpassing door de werkgever alleen voor werknemers met een beperking, bijvoorbeeld voor rolstoelpatiënten.

"In Amerika gaat dat verder. De Amerikaanse grondwet is dan ook zéér liberaal. Vrijheden zijn er veel absoluter. Een hoofddoekenverbod is er ondenkbaar. Ook een verbod op racistische meningsuitingen is er onmogelijk. In Amerika mag je zeggen dat alle moslims het land uitmoeten, of dat Hitler gelijk had. In geen enkel ander land worden de individuele vrijheden zo goed beschermd door de grondwet en bijbehorende amendementen."

Over één ding zijn alle specialisten het eens: ook de Belgische grondwet is bijzonder liberaal, hij geeft de burger veel vrijheid. Van drukpers, van opinie, van vereniging, maar ook van godsdienst, dus. Of liever: van eredienst, zoals het geformuleerd werd. "In 1831 was dat zonder meer een modelgrondwet", weet Paul Van Orshoven. "Hij is later door veel andere landen gekopieerd. Onder meer de toenmalige stand van de mensenrechten staat erin vervat, en andere verworvenheden van de verlichting, zoals de democratische rechtsstaat en de scheiding der machten. Onze grondwet was bovendien het resultaat van een verbond tussen de katholieken en de liberalen."

Imam met salaris

Ieder mes snijdt aan twee kanten, ook de scheiding tussen kerk en staat. Een politicus die het daar vandaag over heeft, wil natuurlijk vooral voorkomen dat de kerk zich met de staat bemoeit. Of beter, dat de islam zich met de staat bemoeit, onder het vrijzinnige motto: we zullen niet aan de imam geven wat we van de bisschop hebben afgepakt. Maar het omgekeerde is even belangrijk. De staat mag zich ook niet met de kerk bemoeien.

"Dat was in 1831 een belangrijke verwezenlijking van de Belgische grondwet", zegt Patricia Popelier van de Universiteit Antwerpen. "Willem I was een verlicht despoot, die zich wel bemoeide met de kerk. Zo hield hij toezicht op de briefwisseling van de bisschoppen en op de benoeming van priesters in het onderwijs. Daar wilden de katholieken een einde aan maken. De liberalen gingen daarmee akkoord, maar kregen op hun beurt onder meer gedaan dat het burgerlijk huwelijk belangrijker was dan het kerkelijk huwelijk. Zo hebben de katholieken en de liberalen elkaar gevonden. Dat is het monsterverbond van de Belgische grondwet, met de scheiding van kerk en staat."

Al is die scheiding bij ons niet zo radicaal als bijvoorbeeld in Frankrijk, of de Verenigde Staten. "De scheiding van kerk en staat bestaat in vele vormen", zegt Jogchum Vrielink. "In Europa heb je aan de ene kant een lekenstaat zoals Frankrijk, en aan de andere kant een land zoals het Verenigd Koninkrijk, dat nog een staatskerk heeft. België zit daar ergens tussenin. Kerk en staat leven hier in een soort wederzijdse afhankelijkheid."

Die complexe relatie dateert uiteraard ook van 1831 en ligt in onze grondwet verankerd. Zo mag de staat zich niet bemoeien met "de benoeming of installatie der bedienaren van enige eredienst" (artikel 21), maar komen "de wedden en pensioenen van de bedienaren der erediensten" wel "ten laste van de staat" (artikel 181). Concreet: de minister van Justitie betaalt het salaris van een paar duizend priesters en een honderdtal imams. In de strikte lekenstaat Frankrijk is dat vandaag ondenkbaar, in België was het destijds een soort compromis voor de opheffing van het ancien régime: de kerk gaf macht prijs, maar kreeg in ruil onafhankelijkheid en financiering.

Als de leden van de Kamercommissie Grondwet die scheiding van kerk en staat nog wat explicieter willen formuleren, dan staan ze voor een lastige klus. Kan die betaling van priesters en imams dan gehandhaafd blijven? En is het wel geoorloofd dat minister van Justitie Koen Geens (CD&V) de Moslimexecutieve aanspoort om een Europese islam te creëren? "Daarmee zit Geens op het randje van wat toegelaten is", zegt Vrielink.

"Hij mag de godsdienstvrijheid niet in het gedrang brengen. Die financiering van de erediensten zal het parlement niet gauw opheffen, denk ik. Dat systeem biedt te veel voordelen. Als we niet langer imams betalen, zullen de Saudi's en andere landen het doen. En dat is de voorbije jaren nu net een van de problemen geweest. In feite had België al veel langer imams op de loonlijst moeten zetten. De islam is erkend in 1974 en het heeft geduurd tot 2007 voor de eerste imam een salaris kreeg."

Even terzijde: in plaats van een artikel aan de grondwet toe te voegen, moet er misschien een artikel uit de grondwet worden verwijderd. Dat is in elk geval de stelling van filosoof Patrick Loobuyck, die pleit voor één vak Levensbeschouwing, Ethiek en Filosofie voor alle kinderen in alle netten. Vandaag worden kinderen in het gemeenschapsonderwijs vanaf het eerste leerjaar, dus op hun zesde, gesegregeerd volgens de levensbeschouwing die hun ouders hebben gekozen: het ene kind krijgt islam, het andere katholieke godsdienst, nog een ander zedenleer. Dat systeem werd in 1988 grondwettelijk verankerd en is niet meer van deze tijd - maar daarover zal in de Kamercommissie geen woord vallen, omdat de katholieke en de vrijzinnige zuil daar bang voor zijn. Het huidige debat viseert alleen de islam, niet de gevestigde belangen.

Verborgen agenda

Het debat in de Kamercommissie is niet alleen te smal, de timing deugt ook niet. "Het is niet opportuun dat we zo'n fundamenteel debat vlak na de aanslagen beginnen te voeren", zegt Jurgen Goossens, grondwetsspecialist aan de UGent. "Om over de grondwet na te denken, heb je een sereen klimaat nodig. Vandaag dreigt populisme het debat te overschaduwen.

"Morrelen aan de fundamentele waarden in de grondwet op basis van emoties is nooit een goed idee. Het feit dat de onze al bijna 200 jaar bestaat, bewijst dat hij degelijk is. Je mag in zo'n tekst ook niet té veel willen regelen, je moet er rekening mee houden dat opvattingen kunnen veranderen in het licht van gewijzigde maatschappelijke omstandigheden. Het is zelfs essentieel dat die kunnen veranderen. Misschien kijken we over vijftig jaar op een heel andere manier naar religie. Die ruimte moet een grondwet laten."

Goossens roept de leden van de Kamercommissie op tot terughoudendheid. "Onze volksvertegenwoordigers weten goed genoeg dat het niet dringend is om de grondwet aan te passen", zegt hij. "Deze discussie is vooral symbolisch. Een aantal partijen wilde wellicht inderdaad een debat starten over religie. In die zin is hun missie nu al geslaagd."

En dat is niet de enige verborgen agenda die in dit debat speelt, volgens Goossens. "Het is interessant om te zien dat sommigen momenteel pleiten voor een preambule, een inleiding bij de grondwet, en dat N-VA dat idee resoluut afwijst en momenteel alleen dat ene artikel over God wil toevoegen", zegt hij. "Dat heeft niet zozeer te maken met de verankering van de scheiding van kerk en staat, dat is een communautaire kwestie. Als je een preambule bij de grondwet schrijft, zoals de Amerikanen hebben gedaan, dan doe je daarmee vaak ook aan nationale identiteitsvorming.

"De eerste zin van de Amerikaanse grondwet luidt: 'We, the people'. Zo'n Belgische identiteit wil de N-VA hoogstwaarschijnlijk niet promoten, dáárom is Kamerlid Hendrik Vuye tegen die preambule. Maar de N-VA wil zo'n symbolische tekst, die de nationale identiteit mee vormgeeft, blijkbaar wel op Vlaams niveau. Minister-president Geert Bourgeois heeft daar eerder dit jaar nog voor gepleit."

Bourgeois hield zijn pleidooi bij de voorstelling van het nieuwe handboek Grondwettelijk recht van professor Stefan Sottiaux aan de KU Leuven. En die is het niet eens met de analyse van zijn collega Jurgen Goossens. "Voor de N-VA zou het interessant kunnen zijn als de Kamercommissie een poging doet om een preambule bij de grondwet te schrijven", legt hij uit. "Daarmee zou de partij wellicht kunnen aantonen dat zoiets in ons land onmogelijk is. Er zijn te veel bepalingen in die inleiding waarover de verschillende gemeenschappen nu eenmaal geen consensus kunnen bereiken."

Als er een inleiding bij de grondwet komt, dan kan die niet beperkt blijven tot een verklaring over de scheiding van kerk en staat, aldus Sottiaux. "Die inleiding moet over de hele grondwet gaan, over de structuur van het land, over al onze basiswaarden, inclusief de finaliteit van het federale bestel. Artikel 1 stelt nu dat België een federale staat is. Ik wil mij daar zelf niet over uitspreken, maar ik neem aan dat de N-VA daar niet mee akkoord gaat, gelet op het feit dat ze willen evolueren naar confederalisme."

Hoe dan ook kán de bevoegde Kamercommissie in deze regeerperiode de grondwet niet herschrijven. De huidige meerderheid kan alleen een aantal grondwetsartikelen voor herziening vatbaar verklaren. "De bedoeling van die procedure is dat de bevolking bij de herziening wordt betrokken", legt Patricia Popelier uit. "Bepaalde artikelen worden voor het einde van de regeerperiode voor herziening vatbaar verklaard, en de bevolking kan zich daarover dan bij verkiezingen uitspreken, na een breed maatschappelijk debat. Enfin, dat is dus de bedoeling. Maar zo werkt het hier helaas niet. De meeste kiezers zijn zich daar helemaal niet van bewust, ze weten niet wat er op het spel staat."

Vast aan de mast

De vraag is of de Kamerleden zélf wel weten wat er op het spel staat. Het beeld dat Stefan Sottiaux gebruikt om uit te leggen wat een grondwet eigenlijk is, stemt in elk geval tot nadenken. "Men maakt vaak de vergelijking met de Griekse held Odysseus", zegt Sottiaux. "Toen die met zijn schip voorbij het eiland van de sirenen moest varen, wist hij dat hij het gezang van de sirenen niet zou kunnen weerstaan en zo het risico zou lopen om op de klippen te varen. Daarom liet hij zich preventief vastbinden aan de mast. Dat doet de overheid met een grondwet: zichzelf dwingen tot terughoudendheid door fundamentele vrijheden van de burgers vast te leggen die ze nooit kan aantasten."

De democratie leeft op gespannen voet met de rechtsstaat. Wat de meerderheid beslist, is niet altijd goed voor de minderheid. "Daarom moet de minderheid beschermd worden tegen de mogelijke tirannie van de meerderheid", zegt Sottiaux. "Daarvoor dient een grondwet. De overheid bindt zichzelf daarmee als het ware vast aan de mast, bij wijze van voorzorgsmaatregel. Dat doet ze om te voorkomen dat ze in tijden van grote maatschappelijke onrust wetten zou stemmen in het nadeel van minderheden."

Wacht even. Zo'n periode van maatschappelijke onrust, daar zitten we na de aanslagen van Parijs en Brussel echt middenin. Met alle gevolgen van dien voor de islamitische minderheid in ons land: de achtbare leden van de Kamercommissie voor de herziening van de grondwet hebben het volgens een aantal grondwetsspecialisten zelfs expliciet op de islamitische medeburger gemunt, en zijn volop bezig om verdeeldheid te zaaien. Staat dat niet volkomen haaks op de bedoeling van de grondwet? De Kamercommissie lijkt de minderheid te viseren, in plaats van de minderheid te willen beschermen. Toch?

"Ik moet u daar helaas 100 procent gelijk in geven", zegt Stefan Sottiaux. "Men wil de vrijheid van sommigen aan banden leggen, terwijl de grondwet er net is om vrijheden te beschermen. Al is het wat de islam betreft natuurlijk wat genuanceerder: de grondwet kan wel degelijk grenzen stellen aan religieuze claims, bijvoorbeeld om de gelijkheid van man en vrouw te beschermen. Maar het is beter om over zulke fundamentele vragen op een rustig moment na te denken, en niet in een periode van terreur."

Wikipedia met grondwet

"Een grondwet is de identiteitskaart van een land", legt Patricia Popelier tot slot uit. "Hij geeft vrijheid aan de burgers en biedt een garantie tegen overheidswillekeur. Maar die grondwet wordt ook hoe langer hoe meer geëuropeaniseerd, zou je kunnen zeggen. Als het Grondwettelijk Hof een uitspraak moet doen, houdt het niet alleen rekening met de grondwet, maar ook met het Europees verdrag voor de rechten van de mens."

En daarom, zegt Popelier, hoef je de grondwet niet altijd te herschrijven als je de tekst wilt aanpassen aan de veranderde omstandigheden. "Dat doet het Grondwettelijk Hof in feite: de grondwet interpreteren in het licht van de maatschappelijke evoluties. Alleen bestaat dat Hof uit twaalf rechters die uiteraard niet verkozen zijn, en die dus weinig democratische legitimiteit hebben. Die legitimiteit heeft de wetgever wel. Al zou het goed zijn als de bevolking nauwer bij dit proces werd betrokken. Er zijn landen waar een burgerconventie zich over een grondwetsherziening kan uitspreken. Er is hier en daar zelfs al geëxperimenteerd met het Wikipedia-procedé, zodat burgers echt aan de teksten kunnen meeschrijven."

Zo'n burgerconventie werd enkele weken geleden al voorgesteld door PS en Open Vld: die zou dan inspraak krijgen over een preambule. Maar aangezien de N-VA niet te vinden is voor zo'n preambule, zal die burgerconventie er vast en zeker niet komen. Zal er überhaupt iets nuttigs overblijven van alle creatieve ideeën die de Kamercommissie tot dusver heeft gespuid? Die kans is klein, vermoeden de meeste grondwetsspecialisten, het zou weleens kunnen dat er - zegge en schrijve - helemaal niets verandert.

Maar we hebben er tenminste eens over nagedacht, met z'n allen: dat is ook al iets. Er woedt vandaag een soort debat. Is dat een gunstig neveneffect van het politieke theater van deze week? "Misschien", zegt Popelier. "Misschien. Journalisten en politici zijn aan het debatteren, maar zou de rest van de bevolking dat ook aan het doen zijn?"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234