Zondag 07/08/2022

PortretBoris Johnson

Gewogen en te laconiek bevonden: de val van Boris Johnson

null Beeld AP
Beeld AP

Boris Johnson droomde ervan om in de voetsporen van Winston Churchill een redder des vaderlands te worden. Maar zijn slordige en overmoedige bestuurs- en levensstijl nekten het wonderkind van de Britse Conservatieven. Donderdag maakte hij bekend dat hij opstapt als partijleider en premier.

Patrick van IJzendoorn

De val van Boris Johnson diende zich aan op de regenachtige namiddag van 14 november 2020. Voor de ogen van persfotografen verliet Dominic Cummings met een kartonnen doos de ambtswoning van de premier, die hem zojuist had ontslagen. Vanaf dat moment had de stafchef één doel voor ogen: het neerhalen van de man die hij had groot gemaakt, en met wie hij een klein jaar voor zijn ontslag de grootste Conservatieve verkiezingszege in decennia had gevierd. Hij lekte informatie over de lockdownborrels naar zijn vrienden in de pers, met name vrienden die toch al een afkeer hadden van ‘Johnson de Brexiteer’.

Deze shakespeareaanse wraakoefening van Cummings maakte een voortijdig einde aan een bewogen premierschap, dat bijna drie jaar heeft geduurd – ongeveer even lang als dat van zijn voorganger, de door Johnson ten val gebrachte Theresa May. In een recent interview met Suzanne Moore beweerde Cummings dat Johnson vanaf het winnen van de verkiezingen handelde alsof zijn voornaamste doel bereikt was: premier worden. ‘Zijn houding was van ‘Ik heb het zwaarste achter de rug, de verkiezingen, nu is het tijd om mezelf te vermaken.’’ Dat deed hij, zo is gebleken, met zijn vrouw Carrie als gangmaker.

Boris Johnson spoedt zich terug naar Downing Street na een kabinetsoverleg, 14 september 2020. Beeld AFP
Boris Johnson spoedt zich terug naar Downing Street na een kabinetsoverleg, 14 september 2020.Beeld AFP

Tijdens zijn jaar op Downing Street had Cummings met eigen ogen kunnen waarnemen wat de achilleshiel van zijn baas was: zijn laconieke omgang met regels. Johnsons houding doet denken aan een beroemde uitspraak van de Britse oorlogsheld Douglas Bader: regels zijn voor domme mensen om zich eraan te houden, voor de wijzen zijn ze slechts een richtlijn. De praktische uitvoering daarvan was zichtbaar tijdens de corona-lockdowns. Terwijl Johnsons landgenoten grote offers brachten omdat hij dat hun had opgedragen, werd er onder zijn toeziend oog geborreld en gefeest in het hart van de macht, en tot diep in de nacht.

Johnsons topadviseur Cummings komt thuis aan, nadat hij de pers op Downing Street heeft uitgelegd waarom hij met zijn besmette vrouw een lange reis naar zijn ouders maakte, terwijl er een strenge lockdown was in het land, 25 mei 2020. Beeld Photo News
Johnsons topadviseur Cummings komt thuis aan, nadat hij de pers op Downing Street heeft uitgelegd waarom hij met zijn besmette vrouw een lange reis naar zijn ouders maakte, terwijl er een strenge lockdown was in het land, 25 mei 2020.Beeld Photo News

Johnson heeft de commotie nooit echt begrepen. Hij heeft iets van een cavalier uit de Engelse burgeroorlog, de nobele verdedigers van de absolute monarchie die opvielen door hun achteloze benadering van gevaar, regels en discipline. En van moraliteit. De coronacrisis bleek lastig voor hem. Dat lag niet zozeer aan het virus zelf, hoewel hij er in het voorjaar van 2020 bijna aan bezweek, maar vooral aan de druk die hij voelde om maatregelen op te leggen aan zijn landgenoten. Hij deed dat met tegenzin, en volgens zijn critici te laat. De borrelcultuur op Downing Street wekte de indruk dat hij nooit echt heeft geloofd in de noodzaak ervan.

Uiteindelijk zou de coronacrisis een succes worden voor Johnson. Dankzij het voorspoedige vaccineren kon Johnson het eiland in de zomer van 2021, eerder dan andere landen, openen en tijdens de omikrongolf durfde hij de samenleving open te houden. Deze beslissing pakte goed uit, maar zijn hoop op een beloning vervloog doordat Cummings op de proppen was gekomen met de geheimen van Downing Street. Het beeld ontstond dat Johnson en de zijnen de bevolking voor de gek hadden gehouden. Door de oorlog in Oekraïne ging de storm even liggen, maar dat was uitstel van executie. De popiejopie van weleer was een paria geworden.

Celebrity-politicus

Niet langer was Boris Johnson ‘Boris’. Het weglaten van zijn achternaam tekende jarenlang zijn status als celebrity-politicus. Hij was een merk. Met zijn ondeugende lach, zotte optredens en aanstekelijke optimisme wist hij de natie lange tijd een goed gevoel te geven. Hoe breed zijn aantrekkingskracht was, bleek uit het feit dat hij twee keer werd gekozen als burgemeester van Londen, een rood bolwerk. Achter zijn jovialiteit school een ambitieus politicus, die niet alleen premier wilde worden, maar in die hoedanigheid ook een redder des vaderlands wilde zijn, net als Winston Churchill, over wie hij een knappe biografie had geschreven.

Waar Johnson ook opdook met zijn pretoogjes, overal kwamen mensen op hem af, om met hem op de foto te gaan, zijn hand te schudden of, wat ook geregeld gebeurde, hem uit te schelden. De Olympische Spelen van 2012 vormden het hoogtepunt van zijn faam, ook over de grens. Dat hij een knipperlichtrelatie had met de waarheid werd hem vergeven na een grap, een kwinkslag of een exotisch woord. De houding van verstrooid overkomen had hij geperfectioneerd, inclusief het gebaar waarmee hij zijn hand door zijn ongekamde haar streek. Hij leek zichzelf niet al te serieus te nemen, een houding die aanspreekt bij de bewoners van Merrie England.

null Beeld Barcroft Media via Getty Images
Beeld Barcroft Media via Getty Images

In het buitenland keek men op een meewarige manier naar de Engelse liefde voor Johnson, zeker nadat hij zich had ontpopt tot drijvende kracht achter de Brexit. Deze politieke keuze bracht hem het felbegeerde premierschap, maar bezorgde hem ook veel vijanden. Voor de ene Engelsman was hij een even geestige als inspirerende columnist, classicus, schrijver en politicus, door zijn vijanden werd hij afgeschilderd als een rasopportunist, een tweedehands-Trump. Uniek was evenwel de electorale coalitie die hij vormde tussen plattelandsconservatieven en inwoners van de oude industriegebieden in Noord-Engeland.

Exotisch

Hij mag dan de verpersoonlijking zijn geweest van Englishness, typisch Engels was de achtergrond van Alexander Boris de Pfeffel Johnson allerminst. Op 19 juni 1964 werd hij geboren in New York, waar zijn toen 23 jaar oude vader Stanley economie studeerde. Zijn vorig jaar overleden moeder, Charlotte Fawcett, was kunstenaar en telg van een progressieve, intellectuele familie. ‘Al’, zoals zijn vader hem altijd noemde, was de eerste van vier kinderen. Een van zijn broertjes was Jo, een politicus die later in het kabinet van zijn oudere broer zou dienen. Zijn zus Rachel is een bekend publiciste.

De wortels van de Johnsons zijn exotisch, zo bleek uit de Boris Johnson-aflevering van BBC’s Who do you think you are. Hij bleek een nazaat te zijn van koning George II. Een andere familielijn leidde naar het Ottomaanse Rijk. Zijn overgrootvader was Ali Kemal, een journalist en politicus die in 1922, na te zijn ontvoerd uit een kapsalon in Istanbul, door aanhangers van Atatürk werd vermoord tijdens de Turkse onafhankelijkheidsoorlog. Johnson sprak graag over zijn wortels, zeker als burgemeester van het kosmopolitische Londen. Hij zette zichzelf graag neer als wereldburger, eentje die bovendien pleitte voor amnestie voor illegale immigranten.

Boris Johnson op bedrijfsbezoek aan Tillbury Docks, 31 januari 2022.  Beeld AFP
Boris Johnson op bedrijfsbezoek aan Tillbury Docks, 31 januari 2022.Beeld AFP

Een belangrijk moment in Johnson leven was de beslissing van zijn vader om, na de Britse toetreding tot de EEG, als ambtenaar te gaan werken in Brussel. Boris ging daar naar de Europese school, maar de vorming tot Europees burger mislukte hopeloos. Goede herinneringen hield Boris niet over aan de Europese hoofdstad, wat vooral te maken had met het wilde leven, in amoureus opzicht, van zijn vader, die later Europarlementariër zou worden. Op school was Boris pienter, waardoor hij een beurs verwierf voor Eton College, de meest prestigieuze kostschool van Engeland.

Eton en Oxford

Op Eton, leerschool van meerdere premiers, leerde hij David Cameron kennen. Ook ging hij om met Charles Spencer, de broer van prinses Diana. Boris had de tijd van zijn leven op Eton. Uitblinken deed hij in Engels en Latijn, maar ook in debatwedstrijden, op het rugbyveld en bij de Wall Game, een obscure sport die alleen op Eton wordt beoefend. Tevens zette hij er zijn eerste schreden op het pad naar de journalistiek; hij werd hoofdredacteur van de schoolkrant. Hoewel docenten klaagden over zijn luiheid, waren zijn resultaten goed genoeg om The Greats (de klassieke talen) te gaan studeren in Oxford.

Zijn studietijd viel in de periode waarin half Engeland zwijmelde bij de televisieserie Brideshead Revisited, gebaseerd op Evelyn Waughs klassieker die speelt in dat Oxford-milieu. Hij belandde in de wereld van hoofdpersonen Sebastian en Charles. De meeste tijd was Boris bezig met zich bekwamen in het politieke spel. Doel was het voorzitterschap van de Oxford Union, de vooraanstaande debatclub. Samen met Cameron sloot hij zich aan bij de Bullingdon Club, een soort studentencorps waarvan de leden de gewoonte hadden om na een vloeibaar diner een restaurant te ruïneren. Tussen de dromerige torenspitsen van de universiteitsstad ontmoette hij de knappe Allegra Mostyn Owen, zijn eerste vrouw.

Boris Johnson (rechtsonder) en David Cameron (boven, tweede van links), Bullingdon Club. Beeld RV
Boris Johnson (rechtsonder) en David Cameron (boven, tweede van links), Bullingdon Club.Beeld RV

Na zes jaar volgde de scheiding en twaalf dagen later trouwde hij met de advocate Marina Wheeler, de half-Indiase dochter van BBC-persoonlijkheid Charles Wheeler. Ze kregen vier kinderen, maar het huwelijk werd ontsierd door frequent overspel van Johnson, die bij zeker één andere vrouw een kind verwekte. Ondertussen was hij gaan werken bij een krant in Wolverhampton en daarna bij The Times, waar hij snel weer werd ontslagen na het opleuken van een citaat. Max Hastings, hoofdredacteur van The Daily Telegraph, gaf de jonge bluffer een tweede kans en stuurde hem naar Brussel om daar correspondent te worden.

Daar kreeg de eurogezinde Hastings snel spijt van, want Johnson trakteerde het thuispubliek op smeuïge, eurosceptische artikelen. In deze tijd zaaide hij het zaad voor wat later de Brexit zou worden. Terug in Londen werd hij hoofdredacteur van The Spectator, een conservatief weekblad dat onder zijn leiding floreerde en wegens de vele affaires bekend kwam te staan als The Sextator. Voor The Daily Telegraph schreef hij een column waarin hij menig persoon, stad en land bespotte. Johnson werd in 2001 gekozen tot parlementslid voor het roeistadje Henley-on-Thames, waar hij de eurogezinde Michael Heseltine opvolgde.

Een symbolische wisseling van de wacht, zou later blijken.

Burgemeesterschap

Johnson behoorde tot de nieuwe generatie Conservatieven en werd door partijleider Michael Howard benoemd tot woordvoerder Cultuur en Hoger Onderwijs, een functie die hij snel weer verloor omdat hij had gelogen over liefdesaffaires. De aantijgingen jegens zijn persoon noemde hij een ‘omgekeerde piramide van geleuter’. Nu zijn Lagerhuis-loopbaan weer over was, koos hij een sluiproute naar de macht: het burgemeesterschap van Londen. Hij versloeg Ken Livingstone, profiterend van de bekendheid die hij onder meer had verworven door hilarische optredens bij het satirische nieuwsprogramma Have I Got News For You.

Johnson tijdens een potje straatrugby met een groep kinderen in Tokio in 2015. Beeld AP
Johnson tijdens een potje straatrugby met een groep kinderen in Tokio in 2015.Beeld AP

Voor hem was het burgemeesterschap een generale repetitie voor het premierschap waarvan hij droomde. Nadat Cameron in februari 2016 de datum voor een referendum over het EU-lidmaatschap had aangekondigd, besloot Johnson campagne te gaan voeren voor Brexit. Zo maakte hij de Brexit salonfähig. Johnson legde de nadruk op het terugwinnen van soevereiniteit en beloofde de 350 miljoen pond die wekelijks naar Brussel ging – een omstreden bedrag – aan de nationale gezondheidszorg te geven. Take Back Control, zo luidde het door Cummings bedachte motto.

Tot zijn eigen verrassing vond Johnson zich in de ochtend na het referendum, op 24 juni 2016, aan de winnende kant. Cameron, die geen Brexit wilde, trad meteen af en Johnson was de favoriet om diens opvolger te worden. Maar het liep anders en Theresa May werd de leider van de Conservatieven en tevens premier. Om Boris in de gaten te kunnen houden benoemde ze hem, hoewel hij niet bekendstond om zijn diplomatieke gaven, tot minister van Buitenlandse Zaken. Uit onvrede met Mays Brexit-beleid stapte hij na twee jaar op. Vanaf dat moment was hij de ware oppositieleider.

Johnson en Cummings

Het gaf hem de vrijheid om weer columns te gaan schrijven voor The Daily Telegraph. Het wachten was op de val van May, en dat moment kwam in het voorjaar van 2019. Kort daarna stelde Johnson, die zijn vrouw Marina inmiddels had verlaten voor de 23 jaar jongere partijmedewerkster Carrie Symonds, zich kandidaat voor het leiderschap. Aan zijn rivalen binnen de partij had hij geen kind en op de heetste zomerdag van 2019 werd hij partijleider en daarmee premier. De voltooiing van de Brexit was zijn voornaamste doel. Om die reden stelde hij Dominic Cummings aan als stafchef, het strategisch brein achter de Brexit.

November 2019: Johnson geeft een toespraak tijdens een verkiezingscampagne in Birmingham. Beeld EPA
November 2019: Johnson geeft een toespraak tijdens een verkiezingscampagne in Birmingham.Beeld EPA

Zijn eerste maanden als premier waren buitengewoon spectaculair. Johnson en Cummings zochten de strijd op met het eurogezinde parlement. Sterker, ze ontbonden het Lagerhuis, een stap die door de rechter onwetmatig werd bevonden. De premier had koningin Elizabeth min of meer voorgelogen. Bekende Conservatieven, leden van de gevestigde orde, werden uit de fractie gezet, onder wie Michael Heseltine, Rory Stewart en Nicholas Soames, Churchills kleinzoon. Nadat de Brexit weer werd tegengehouden, forceerde hij parlementsverkiezingen, die hij makkelijk won van Jeremy Corbyns Labour.

30 december 2020: Johnson ondertekent de Brexit-deal onder toeziend oog van onderhandelaar David Frost (L) en Tim Barrow (R). Beeld EPA
30 december 2020: Johnson ondertekent de Brexit-deal onder toeziend oog van onderhandelaar David Frost (L) en Tim Barrow (R).Beeld EPA

Voor het wonderkind van de Conservatieven moest hét karwei toen beginnen: Brexit. Zijn ambitie was een Global Britain, een Verenigd Koninkrijk dat vol zelfvertrouwen zijn eigen weg in de wereld vindt. Op 31 januari 2020 verliet het land officieel de EU, een gebeurtenis die Johnson op bescheiden wijze vierde. Elf maanden later lag er een vrijhandelsakkoord, maar gedurende 2021 bleken er nogal wat open eindjes te zijn, met name in Noord-Ierland. Get Brexit Done, de slogan van Johnson, bleek te optimistisch. Het is, nog steeds, werk in uitvoering. De tegenstanders van de Brexit bleven hem ondermijnen.

Onder Johnson groeiden de zorgen over de staat van de Britse Unie. Zowel in Wales als in Schotland was hij een geliefde boeman onder nationalisten, en in Noord-Ierland had hij weinig vrienden meer. Bij de Schotse Conservatieven, die progressiever zijn dan hun Engelse collega’s, heeft altijd een afkeer bestaan van Johnson. Tijdens de coronacrisis gaapte er een groot gat tussen het beleid van enerzijds de Engelsen en anderzijds de Keltische gebieden. Johnson was toch vooral een premier van de Engelsen. Hoewel ze dat niet hardop zeggen, zullen de Welse en Schotse nationalisten hem gaan missen.

Richtingsgevoel kwijt

Met het ontslag van Cummings verdwenen de grote ambities, zoals een grondige hervorming van de wijze waarop het land wordt bestuurd. De ambitieuze plannen voor meer evenwicht tussen het rijke zuiden en het armere noorden werden beetje bij beetje afgezwakt; een ander teken dat de regering-Johnson het richtingsgevoel aan het kwijtraken was. Johnson omringde zich met jaknikkers, wat zijn positie juist verzwakte. Anders dan op het Londense stadhuis had hij op Downing Street niet de beschikking over een goed stel adviseurs. Met het verdwijnen van Trump raakte hij bovendien een bondgenoot kwijt.

Op straat kwam de man van het volk amper meer. De relatie met de realiteit werd losser. Volgens Cummings miste de flierefluiter een stabiele kracht op Downing Street in de persoon van de vrouw met wie hij net aan het scheiden was, de advocate Marine Wheeler. ‘Zij was goed in het kalmeren van Boris’, zo beweerde Cummings, ‘Carrie was duidelijk het tegenovergestelde. Ze injecteerde, zeg maar, wat meer gekkigheid in de hele situatie op Downing Street.’ Tegenover Cummings zou Carrie hebben gezegd dat haar man geen idee heeft van hoe het regeren van een land daadwerkelijk in zijn werk gaat.

Zijn regering werd ondertussen geplaagd door schandaaltjes. Er leek sprake te zijn van vriendjespolitiek, bijvoorbeeld bij het uitdelen van adellijke titels en coronacontracten. De peperdure herinrichting van Downing Street onder leiding van zijn vrouw Carrie groeide uit tot een hardnekkig probleem. Johnson raakte in paniek over de hoge kosten en kreeg uiteindelijk geld van een donateur, een transactie waar hij schimmig over deed. De indruk begon te ontstaan dat de man die werd gekozen als rebel, als campagnevoerder, als ordeverstoorder, deel was gaan uitmaken van de gevestigde orde die vooral goed voor zichzelf zorgt.

null Beeld AP
Beeld AP

Binnen de partij groeide de weerstand tegen de belastingverhogingen, de ambitieuze klimaatpolitiek en tegen de coronamaatregelen. Was hij wel een Conservatief? Hij kreeg ruzie met zijn minister van Financiën, Rishi Sunak, die met lede ogen aanzag hoe Johnson zijn populariteit probeerde te herwinnen door het spenderen van belastinggeld. Conservatieve fractieleden begonnen zich zorgen te maken over het gebrek aan waardering van Johnson voor de volksvertegenwoordiging en hoe hij zich had omringd door een soort pretoriaanse garde van loyalisten. Het kabinet was door Johnson bevolkt met jaknikkers.

Begin juni won Johnson een vertrouwensstemming, maar het was een pyrrusoverwinning. De vraag was wanneer het kabinet in opstand zou komen. Dat gebeurde na weer een leugen, wederom geuit met het doel een loyale vriend te redden. Johnson was ondertussen steeds eenzamer geraakt in Downing Street, waar hij nog jaren had willen wonen. Het vaccinatiesucces dat hem had beschermd, raakte uitgewerkt en ook de vriendschap met Volodymyr Zelensky kon hem niet redden. Donderdag maakte Johnson bekend dat hij opstapt als partijleider en premier.

Bij zijn tragische ondergang is de vraag gesteld wat er moet gebeuren met de extravagante aankleding van de ambtswoning. De suggestie is geopperd om die open te stellen voor het publiek.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234