Donderdag 02/07/2020

Huiselijk geweldRusland

Geweld tegen vrouwen na een sloot wodka, dat wordt in Rusland niet zomaar meer gepikt

Regina Todorenko op het filmfestival van Cannes in 2018. Ze maakte onlangs een film over geweld tegen vrouwen.Beeld Getty Images

Huiselijk geweld is in Rusland niet strafbaar en neemt sterk toe tijdens de coronaquarantaine.  De heersende opvatting is dat een vrouw het aan zichzelf te wijten heeft als ze klappen krijgt. Maar daar lijkt verandering in te komen, dankzij een beroemdheid die het licht heeft gezien.

Regina Todorenko dacht een algemeen geaccepteerde mening te verkondigen toen ze vrouwen de schuld gaf van huiselijk geweld. De presentatrice en zangeres kon niet vermoeden dat haar uitspraken een kantelpunt zouden worden in het debat over huiselijk geweld in Rusland, en dat ze deze week zelf een film zou uitbrengen over de ernst van het probleem.

Haar uitspraken leken niet controversieel voor Russische begrippen, hoogstens wat fel. “Je moet gestoord zijn om voor een camera te gaan staan en te zeggen: mijn man slaat me”, zei Todorenko twee weken geleden over slachtoffers van huiselijk geweld die zich durven uit te spreken. “Maar wat heb je gedaan dat hem ertoe bracht je te slaan?”

Een parlementariër had het kunnen zeggen. Huiselijk geweld is sinds een wetswijziging in 2017 geen misdrijf meer in Rusland, maar een overtreding. De maximale straf is een geldboete, en de politie hoeft geen onderzoek in te stellen. De initiatiefnemers wilden ‘de eenheid van het gezin’ beschermen: vaders horen niet in de cel.

Maar in de samenleving is een tegenbeweging op gang gekomen van voornamelijk jonge Russen. Zij blijken nu voor het eerst in staat om een publieke persoon (Todorenko heeft 8,4 miljoen Instagram-volgers) spijt te laten betuigen voor vrouwonvriendelijke uitspraken over huiselijk geweld. Dat begon met een storm van kritiek op sociale media. Daarna zegden bedrijven de samenwerking met Todorenko op, en de Russische redactie van tijdschrift Glamour ontnam haar de titel ‘Vrouw van het jaar’.

Mea culpa

Een nog grotere overwinning voor de jonge generatie was het mea culpa van Todorenko. De presentatrice publiceerde begin deze week een documentaire van 72 minuten over huiselijk geweld. Die is bijna vier miljoen keer bekeken op YouTube. Nooit eerder bereikte een documentaire over huiselijk geweld zoveel Russen.

In de documentaire neemt Todorenko zichzelf en de Russen mee op cursus. Ze gaat op bezoek bij activisten, juristen en psychologen die haar confronteren met de harde werkelijkheid van huiselijk geweld in hun land: mensenrechtenorganisaties schatten dat er elke 40 minuten een vrouw in Rusland overlijdt door geweld van haar partner.

Net als in andere landen liggen de cijfers nu waarschijnlijk hoger door een strenge lockdown. Crisiscentra van vrijwilligers ontvangen anderhalf keer zoveel meldingen als normaal, zei Ruslands ombudsvrouw voor mensenrechten. Activisten maken zich zorgen over een sterke toename in de verkoop van wodka, vaak een aanjager van huiselijk geweld.

Het passieve optreden van de autoriteiten komt uitgebreid ter sprake in Todorenko’s film. De jurist Aljona Popova wijst de presentatrice op de dood van een 36-jarige vrouw uit Orjol, die de politie belde toen ze aangevallen werd door haar partner. Op een opname is te horen hoe de agent reageert als de vrouw om hulp vraagt: “Maakt u geen zorgen, als hij u vermoordt, dan komen we langs en zullen we het lijk netjes noteren.”

Eerst een lijk, dan pas een zaak

“Andere landen proberen huiselijk geweld te voorkomen”, zegt Popova. “Ons land volgt de lijn: eerst een lijk, dan pas is er een zaak.”

Rusland is de enige lidstaat van de Raad van Europa (47 landen) zonder wet die vrouwen beschermt tegen huiselijk geweld. Maar een campagne om dat te veranderen, krijgt steeds meer aanhang in de samenleving, en sinds kort ook in de politiek. De invloedrijke voorzitter van de senaat heeft onlangs beloofd dat huiselijk geweld hoog op de agenda komt. Ook de ombudsvrouw voor mensenrechten eist op korte termijn een wet.

De aandacht voor het probleem groeit ook door een rechtszaak over drie tieners die hun vader doodden. De meisjes brachten hem tijdens zijn slaap om het leven met dertig messteken. Ze zagen die daad als de enige manier om een eind te maken aan jaren van fysiek en seksueel geweld door hun vader. In januari, na maanden van protest tegen vervolging van de meisjes, liet openbaar ministerie de aanklacht van moord vallen omdat de meisjes uit zelfverdediging hadden gehandeld.

Nog een teken van verandering is aandacht voor huiselijk geweld op de staats-tv. Een slachtoffer treedt zelfs regelmatig op in talkshows. De 27-jarige Margarita Gratsjova vroeg de politie twee jaar geleden tevergeefs om hulp na maanden van geweld. Kort daarna hakte haar echtgenoot haar beide handen af met een bijl.

“Ik was ervan overtuigd dat de politie me zou beschermen”, zegt Gratsjova in Todorenko’s film. “Nu weet ik dat je alleen op jezelf kan vertrouwen.”

Activisten hopen met een nieuwe wet de politie te verplichten om te reageren op meldingen van geweld. Ook willen ze de overheid verplichten tot preventiemaatregelen, zoals de oprichting van crisiscentra, hotlines, informatiecampagnes, verplichte cursussen woedebeheersing voor daders en de mogelijkheid voor een rechter om een contactverbod op te leggen – nu ontbreekt dat alles.

Maar tegenstanders proberen het wetsvoorstel te dwarsbomen. Zij worden aangevoerd door de conservatieve flank van de Russisch-orthodoxe kerk, die de afgelopen jaren vrij baan kreeg van president Poetin. De leden hangen een patriarchale samenleving aan, waarin vrouwen verantwoordelijk zijn voor alles wat er thuis gebeurt – en dus ook voor geweld.

Russische gezinswaarden

De campagne voor de wet omschrijven ze als een poging van ‘westerse feministen’ om ‘traditionele Russische gezinswaarden’ te ondermijnen. Jelena Mizoelina, voorzitter van de parlementscommissie voor familie-, vrouwen- en kinderzaken, noemde straffen voor vaders een ‘onrechtvaardige inbreuk op gezinnen’. Een andere parlementariër zei dat ‘een wond heelt’.

Maar de uitkomst van het schandaal rond Todorenko geeft voorstanders van het wetsvoorstel nieuwe hoop. “Een paar jaar geleden was zo’n reactie ondenkbaar”, zegt Anna Rivina, oprichter van crisiscentrum Nasiliu.net. “Dat betekent dat we niet voor niets bezig zijn.”

Zelf zegt Todorenko in de documentaire dat ze haar mening heeft bijgesteld. “Nu weet ik dat de verantwoordelijkheid voor huiselijk geweld uitsluitend bij de dader ligt”, zegt ze. Ze sluit af met een oproep aan Russen om huiselijk geweld in het openbaar te bespreken. “Laten we bij onszelf beginnen. Ik ben begonnen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234