Vrijdag 27/01/2023

Gevonden: 214 vergeten pers- en politieke assisenprocessen

Anders dan vaak wordt gedacht, vonden er in België vroeger wel degelijk assisenprocessen plaats voor pers- of politieke misdrijven. 'Er is ons altijd verteld dat het er hooguit een twintigtal waren', zegt historicus Bram Delbecke. 'Ik ontdekte er 214.'

In 1894 verscheen een man uit Kortrijk voor het assisenhof van West-Vlaanderen. Hij had niemand vermoord of verkracht. Volgens de advocaat-generaal had hij zich schuldig gemaakt aan een persmisdrijf. De weduwe van zijn overleden vriend was naar zijn oordeel nogal snel een relatie begonnen met een brouwer. "Daarop had de man een eigen krantje gemaakt", zegt Bram Delbecke, post-doctoraal onderzoeker bij het FWO-Vlaanderen.

"Om zijn woede en verdriet te uiten hij verdeelde het in de cafés van Kortrijk. Hij schreef: 'De brouwer zou beter een beetje meer met zijn bier bezig zijn dan met zijn elfde vinger.' De brouwer sleepte de auteur voor de rechtbank. Een jury van twaalf gezworenen moest oordelen of er een persmisdrijf was begaan."

Deze week raakte bekend dat Pierre Mertens niet wordt vervolgd voor laster en eerroof. Hij had Bart De Wever in Le Monde een negationist genoemd en de aanklacht had alles weg van een persmisdrijf. Toch werd de zaak, zoals zo vaak, behandeld door een correctionele rechtbank. Artikel 150 van de grondwet zegt nochtans: "De jury wordt ingesteld voor alle criminele zaken, alsmede voor politieke misdrijven en drukpersmisdrijven."

Algemeen wordt aangenomen dat dit een rechtshistorisch kronkel is, iets waarmee de revolutionairen van 1830 vooral de aanhangers van de verdreven Nederlandse koning Willem de mond wilden snoeren.

"De bedoelingen van de founding fathers van België waren juist heel nobel", zegt Delbecke. "Onder de revolutionairen van 1830 bevonden zich journalisten die in de jaren daarvoor door koning Willem monddood waren gemaakt. Zij wilden dat de pers haar rol in de constitutionele parlementaire democratie ten volle zou kunnen vervullen. Ze wilden het beoordelen van een persmisdrijf weghalen bij professionele rechters en in handen geven van de publieke opinie. De publieke opinie evolueert, dachten zij, nieuwe ideeën mogen nooit verboden worden."

"Bij assisenproces denken wij aan Ronald Janssen en Els Clottemans. Eigenlijk is het feit dat deze mensen voor een volksjury moesten verschijnen een rechtshistorisch accident de parcours. Criminele daden vormden niet de eerste focus van de wetgever."

Mooie principes leiden niet altijd tot een mooie realiteit, want een strafonderzoek voor een persmisdrijf verliep net als dat naar een moord. Het onderzoek begon met het conserveren van de plaats des delicts. "Er waren veel koldereske processen, maar ook tegen syndicale krantjes die opriepen tot staking", zegt Delbecke. "Dan nam de onderzoeksrechter de drukpers in beslag, en ook alle administratie en abonnementenlijsten. Dan kwam er een proces, werd de verdachte vrijgesproken en kreeg hij zijn pers terug, maar de krant was maandenlang niet verschenen en kwam de klap nooit meer te boven. België was zogezegd een vrijhaven van persvrijheid, ik zie vooral een zeer tendentieuze vervolgingspolitiek."

De ontdekking van Delbecke wist een zwarte vlek in de geschiedschrijving van het Belgische strafrecht. Historici Vanhoudt en Calewaert schatten het aantal assisenzaken rond pers- en politieke misdrijven altijd op een twintigtal, Delbecke komt nu aan 214. "Er is nog een deel van het archief van het assisenhof in Luik waar ik geen toegang toe kreeg. Daar zitten er vast nog."

De meest bekende politieke assisenproces was dat tegen de socialistische kopstukken Edward Anseele en Alfred Defuisseaux, die tot zes maanden cel werden veroordeeld omdat ze arbeiders in een pamflet hadden opgeroepen tot geweld. "Om in die tijd in een volksjury te kunnen zetelen, moest je stemgerechtigd zijn", merkt Delbecke op. "Er was toen nog cijnskiesrecht. Het was dus een elitaire jury."

Het fenomeen van de pers- en politieke processen stopte in 1919, na de invoering van het enkelvoudig stemrecht. In de jaren daarvoor vonden de eerste assisenprocessen plaats tegen pornografie. "Steeds meer mensen werden geletterd. Er verscheen nu vieze boekskes en de elite maakte zich daar grote zorgen over."

Het gebeurt tegenwoordig maar zelden dat een assisenhof iemand vrijspreekt. Ook dat was vroeger anders, ontdekte Delbecke. In 113 van de 214 teruggevonden processen werd de verdachte vrijgesproken. "Niet onlogisch. In die tijd kwamen de negen assisenhoven vier keer per jaar bijeen en de zitting duurde een of twee dagen. De jury behandelde alles door elkaar. Eerst de moordenaar, dan de verkrachter en aan het eind iemand die een iemand had beledigd in een pamflet. De man uit Kortrijk werd trouwens vrijgesproken."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234