Zaterdag 02/07/2022

Gevangen in prisons de merde

'Ik weet dat dat onmenselijk is, maar het wordt pas echt onmenselijk als we minister Geens laten doen.' Ook na drie weken kan er geen sprake zijn van een staakt-het-staken. Wat bezielt de Franstalige cipiers?

Lantin, woensdagnamiddag

Zohra, drie jaar, rent op haar blote voetjes over het gras. Ze plukt een uitgebloeide paardenbloem, blaast de pluisjes van zich weg en kijkt verrukt. Zohra heeft net een uur in de auto gezeten. Haar jongere zusje zit in de buggy, vindt de geur kennelijk vies. Aan het stakingspiket hebben zich een vijftigtal cipiers verzameld rond twee zwarte tonnen waarin iets van plastic aan het branden is. Velen onder hen zijn dronken, opgefokt.

"Wij wonen in Charleroi", vertelt Naïma Kaya, Zohra's moeder, gesluierd en een maand verwijderd van haar volgende bevalling. "Ik kom twee keer per week naar hier. Omdat Zohra laatst vroeg of het komt doordat zij stout is geweest dat papa niet naar huis komt. Ik wil zijn stem even horen, ook al is het dan op deze manier."

Papa zit daarboven, onzichtbaar, iets wanhopigs te brullen. Plannenmakers wilden in de jaren 70 van de vorige eeuw eens iets anders dan een klassieke stervormige gevangenis volgens de principes van Edouard Ducpétiaux. Ze stapelden in deze Luikse gevangenis de cellen als kooien in de hoogte. Nu er al drie weken geen bezoek meer mogelijk is, resten enkel decibels.

"Ca va?!"

"Oui, ça va!"

Naïma krijgt te horen dat haar man gisteren voor het eerst sinds 25 april heeft kunnen douchen, niet langer dan 4 minuten weliswaar.

Het is toch al dat.

"Hij had de pech om juist een week voor het begin van de staking te worden betrapt op een tweede diefstal op rij", zegt Naïma. "Mijn man heeft een blanco strafregister, echt waar. Wat hij heeft gestolen? Eerst een nachthemdje dat Zohra in een winkel had zien hangen, maar dat wij niet konden betalen. De tweede keer was het een blok kaas. Wij hebben het gewoon lastig om de maand door te komen."

Of er al zicht is op een akkoord, brult haar man daarboven.

Naïma vormt een megafoon met haar handen: "Vanavond onderhandelen ze weer!"

Net dan komen de vijf werkwilligen van de ochtendploeg naar buiten. Aan het piket barst een fluitconcert los: "Wij staken ook voor jullie. Jullie zouden wel eens merci kunnen zeggen!"

Zoals de mannen aan het piket haar negeren, negeert Naïma ook hen.

"Eén keer noemde een van hen mij makak en zei dat ik beter naar mijn land zou terugkeren. Ik heb geantwoord: ik ben geboren in België."

Namen, eerder die dag

Op de Place Abbé Joseph André schuilt het stakingspiket onder een tuintentje. Er is koffie en er is cake. "De croissants zijn ons vanmorgen gebracht door de directeur", zegt de jonge afgevaardigde Olivier Vandekerckhove van de socialistische CGSP. "De steun voor deze actie is veel breder dan jullie in Vlaanderen denken. Wij hebben hier ook nog geen enkele werkwillige tegengehouden of iets onaangenaams toegeroepen. De cipiers die werken, zijn er die het zich financieel niet kunnen veroorloven om te staken. De stakers krijgen 30 euro per werkdag van de vakbond. Reken dat de gemiddelde cipier, premies meegerekend, aan 2.000 euro netto per maand komt. Dan weet je: onze mensen brengen offers."

Xavier Crefcoeur van de christelijke CSC komt erbij staan. Hij vraagt ons of wij beseffen wat het zou betekenen, als de bezoeken van 18 uur zouden worden wegbespaard. "Mensen die werken, zullen hun naasten niet meer kunnen bezoeken. Dan neem je de gedetineerden iets heel essentieels af en op termijn creëer je tijdbommen. In wezen gaat het om een simpele keuze: gaat justitie investeren in stenen of in mensen? Wij, Franstaligen, wij gaan voor het menselijke."

Marc Gaziaux is een van de drie chauffeurs in de gevangenis. Hij brengt dagelijks gedetineerden naar de rechtbank in Namen, het ziekenhuis of waar ze ook wezen moeten. "Een van onze celwagens heeft 450.000 kilometer op de teller", zegt hij. "Hij valt meer stil dan dat hij rijdt, en zeker nadat een bevriende garagist er laatst aan heeft zitten prutsen. Dan sta je daar opeens, op een pechstrook. Na de aanslagen in Parijs is er door een van de daders gebeld met een geradicaliseerde die hier in Namen opgesloten zit. Wil je met zo'n kerel achterin in panne vallen?"

Er wordt nu in toenemende mate een beroep gedaan op taxi's, legt Xavier uit. "Als de gedetineerde voor de raadkamer moet verschijnen voor zijn aanhoudingsmandaat, dan zet de chauffeur voor het justitiepaleis zijn teller op. Lap, 250 euro. Dat gebeurt tot drie keer per dag. Tel dat allemaal op en er is meer dan voldoende geld voor een nieuwe celwagen. Toch doet men het niet. Er waren drie douches kapot. Er moest een firma komen om ze te herstellen en wat tegels te zetten. 50.000 euro."

Olivier: "Vroeger hadden we een klusjesman, die dat allemaal net zo goed deed voor de prijs van drie douchekranen en wat tegels uit de Brico. Wegbespaard. Ze hebben hier anderhalf jaar geleden een duur videobewakingssysteem geïnstalleerd. Personeel om het te bedienen was er niet. Dus dat staat daar, ongebruikt. De laatste keer dat het werd getest, bleek het al niet meer te werken. Onderhoudscontract? Niet aan gedacht."

De gevangenis van Namen dateert uit 1874. Er horen in principe niet meer dan 136 gedetineerden te zitten, maar het zijn er nu meer dan 200. Vooral vleugel B, voor mensen in voorlopige hechtenis, lijdt onder de staking. "Daar zitten ze met z'n drieën op cellen voor één", zegt Olivier. "Ik weet dat dat onmenselijk is, maar het wordt pas echt onmenselijk als we minister Geens laten doen."

Xavier: "Hij wil het aantal cipiers voor bepaalde bewakingstaken terugbrengen van vier naar één. Ik wil het niet meemaken dat een collega wordt neergestoken en we ons achteraf de bedenking moeten maken dat wij als vakbond niet hebben gereageerd."

Lantin, later die dag

Er is een gedetineerde neergestoken.

De stakers hebben zonet op een personeelsvergadering de zaak besproken. Ze zijn het erover eens dat de staking hier volstrekt van losstaat en dat elke suggestie van het tegendeel "olie op het vuur zal zijn".

De cipiers hebben verzameld rond een in planken opgetrokken toog, waar rond de middag al een vijftal bakken Jupiler is verzet. Met het oog op de barbecue wordt nu overgeschakeld op witte wijn en Ricard. Een van de stakers draagt een zwart schort met het opschrift: 'Pas besoin de sexe. L'état me baise chaque jour.' Hier in Lantin, goed voor meer dan 500 gedetineerden, zit de harde kern. Hier hoor je geen excuses over de vernielingen die werden aangericht op het kabinet-Geens, eerder een verbaal opbod over wie het hardst tekeer is gegaan.

"Deze besparingen zijn bedoeld om België te doen imploderen", zegt Sébastien Graeff, cipier en militant voor CGSP. "Achter de schermen is het de N-VA die het hele land haar wil probeert op te leggen. Alleen maar met de bedoeling om aan te tonen dat het Belgische model niet werkt. De meeste van de ons omringende landen besteden 2,2 procent van hun budget aan justitie, wij 0,7 procent. En dan nog eens besparen? Als onze afgevaardigden met een nieuw voorstel uit Brussel terugkeren, zal dat opnieuw ter stemming worden voorgelegd aan de basis. Wij weten nu al wat de reactie zal zijn. Wij willen terug naar het kader van voor 2014. Wij willen nul besparingen. Daarnaast valt er met ons niks te bespreken."

Michel Piette (CGSP) vat de zaken op zijn manier samen: "De meeste stakingen gaan gepaard met een eisenpakket. Wij eisen helemaal niks. Enkel dat men ons met rust laat."

Leuze-en-Hainaut, dinsdagnamiddag

Er komen twee mannen naar buiten gewandeld. Een van hen draagt een T-shirt van zijn werkgever, Facilicom.

Op de parking valt nergens iets als een piket of vakbondsvlag te bespeuren. "Binnenin is het rustig", zegt een van de mannen. "De gedetineerden kunnen iets minder wandelen dan normaal, maar hun cellen zijn ruim. Er is lopend water, er is een modern toilet. Ze hebben ook telefoon op hun cel."

De gevangenis van Leuze-en-Hainaut ging in 2014 open. In een mum van tijd via een zogenaamde publiek-private samenwerking (PPS) opgetrokken door vastgoedbedrijf Cofinimmo en mee uitgebaat door het Nederlandse bedrijf Facilicom. Het maakt deel uit van de Europese groep United Facility Solutions (UFS), goed voor een jaaromzet van 7 miljard euro en 250.000 personeelsleden.

"Er werken 21 collega's in de gevangenis van Leuze", zegt woordvoerder Guy Claes bij Facilicom. "Zij doen het beheer, schoonmaak en catering. Dit waren vroeger inderdaad taken van de cipiers, maar enkele jaren geleden is de keuze gemaakt om de taken van penitentiaire beambten te beperken tot het pure bewaken. Het koken, wassen en poetsen gebeurt door de gedetineerden zelf, onder toezicht van onze mensen. Wij hebben er ook een klusjesman zitten voor technisch onderhoud. Is er iets stuk, dan wordt het in principe binnen de dag hersteld. Zo kan het in Leuze nooit worden als in Lantin."

In de meeste Brusselse en Waalse gevangenissen is er al drie weken maar één maaltijd per dag. Wat prak of pasta. In Leuze eten de gedetineerden dankzij Facilicom driemaal per dag. De cipiers lijken er zo voor een existentieel dilemma te staan: of ze nu werken of staken, het maakt niet zoveel uit. Ook de nieuwe gevangenissen van Beveren en Marche, mee uitgebaat door de Franse multinational Sodexo, kwamen tot stand via een PPS-constructie. Guy Claes maakt er geen geheim van dat zijn bedrijf paraat staat om ook elders contracten binnen te halen: "Wij zijn nu eenmaal een commercieel bedrijf. Wij hebben de expertise, wij hebben de ervaring."

Of dat nu zo'n geweldig idee is, staat ter discussie.

Toen Ronald Reagan en Margaret Thatcher in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië in de jaren 80 gevangenissen begonnen te privatiseren, heette dat 17 procent goedkoper te zijn. Berekend per individuele gedetineerde is dat vast ook zo, maar waar de wetten van de vrije markt spelen, spelen andere mechanismen. In de VS steeg het aantal gedetineerden van ongeveer 1 miljoen in 1990 naar om en bij de 2,4 miljoen vandaag. Er zijn nu zo'n 250 gevangenissen geprivatiseerd. Sommige staten hebben zich contractueel verbonden tot een gegarandeerde 'bezetting' van 90 procent. Nergens ter wereld zitten er nu zoveel mensen in de gevangenis als in de VS. "Private gevangenissen hebben voor meer dan 40 miljoen euro gelobbyd om wetgevers te overtuigen dat er strengere wetten moeten komen", schreef filosoof Bleri Leshi vorig jaar in Knack. "In de Verenigde Staten alleen al levert het opsluiten van illegale immigranten 4,5 miljard euro op."

Bedrijven als CCA, GEO Group en Community Education Centers bekampen elkaar bij elke nieuwe opportuniteit, vinden altijd een manier om een gevangenis te runnen met nog minder personeel, nog minder kosten. In veel privégevangenissen worden gedetineerden aan de arbeid gezet voor uurlonen tussen 0,20 en 1 euro. Ze stikken petjes voor McDonald's-personeel en lingerie voor Victoria's Secret, fabriceren auto-onderdelen voor Honda en assembleren zonnepanelen. Het Amerikaanse biovoedingsconcern Whole Foods kreeg vorige maand te maken met een consumentenboycot toen bleek dat het zijn forellen en tilapia tegen hongerlonen laat kweken in een gevangenis in Colorado.

"Dat speelt ook", zegt Sébastien Graeff. "Privatiseren. Van een partij als N-VA voel je heel goed dat ze daar naartoe wil."

Lantin, de volgende dag

Een wit lint, wapperend in de wind, sluipt als een slang van kooi naar kooi. Het is een van een laken afgescheurde rafel. Dit is het transportsysteem waarmee gedetineerden elkaar van buitenaf uit de nood helpen met voedselresten, medicatie of wat er ook van de ene cel naar de andere dient getransporteerd.

"Een korst brood of een plakje hesp, zulke dingen", zegt Naïma. "Ze knopen dat vast aan dat laken en laten het dan zakken of hijsen het omhoog. Het vergt goede afspraken, maar in de situatie waarin de mannen daar zitten, is dat geen probleem. Het ergste wat kan gebeuren, is dat een raaf komt langsgevlogen. Of dat voedsel naar beneden valt. Mijn man zegt dat hij van daarboven de ratten kan zien. Voor de staking was er af en toe een rat. Nu zijn het hele kolonies."

Aan het piket leest een staker op zijn smartphone de open brief van de gedetineerden in Marche-en-Famenne voor: "Wij willen uiting geven aan onze afkeer. Niet van de gevangenis of zelfs het gerechtelijke apparaat, maar van jullie." In Andenne hebben gedetineerden, die ene keer dat ze dan toch werden gelucht, zich eerder die dag bewapend met van bovenaf toegeworpen plastic vorken en lepeltjes.

De gevangenissen staan op ontploffen, maar het laat de stakers stoïcijns.

"Ze zijn kwaad omdat ze hun heroïne en hun hasj missen", argumenteert een CGSP-cipier, Jupilertje in zijn vuist. "Door de staking is er al drie weken geen bezoek meer en dus komen er geen drugs meer binnen. Wij weten hoe het spul de gevangenis binnenkomt. In vagina's en anussen, plekken waar wij vanwege een of andere bepaling over de rechten van de mens niet mogen fouilleren. De vriendinnetjes gaan halfweg het bezoek naar het toilet, verstoppen het daar. Even later moet ook het vriendje naar het toilet. Hoe wilt u dat we er iets aan doen, met 2 bewakers voor een zaal van 150 mensen?"

Sébastien zegt dat hij met zijn vakbond al bij herhaling heeft gepleit voor drugshonden, al was het maar per steekproef, een keer of twee per maand. "En opnieuw: geen middelen voor. Ook hier in Lantin is er dan weer wel geld voor taxi's, vijf tot zes per dag. Ils se moquent de nous. Ze huren de gevangenis van Tilburg af: 44 miljoen euro per jaar. Terwijl je voor 100 miljoen een nieuwe gevangenis kunt bouwen. En dan komt Koen Geens: rationaliseren."

Michel Piette werkt op de ziekenboeg in Lantin. Gevraagd naar wat hem het meest motiveert om hiermee door te gaan, vertelt hij over zijn oudste gedetineerde: "Die man is voorbij de 80, draagt een pamper. Hij kan niet eens meer zitten. Die hangt daar wat op een stoel, valt er af en toe uit. In Duitsland hebben ze een seniorengevangenis, iets wat ook bij ons op de agenda zou moeten. Hier gooien ze zo'n bejaarde bij ons binnen: trek uw plan."

Waarom staken alleen de Franstalige cipiers en niet de Vlaamse?

Sébastien: "Omdat de voorbije jaren driekwart van alle investeringen naar Vlaanderen is gegaan. Wij blijven achter met des prisons de merde."

Michel: "Omdat de Vlaamse vakbondsafgevaardigden hebben geweigerd om onder hun leden een referendum te houden. Zo simpel is het."

Namen, eerder die dag

Eerder dan een ultieme onderhandelingsronde lijkt het loonbriefje uitzicht te bieden op een staakt-het-staken. "Vroeger werden stakingsdagen aan het eind van het jaar verrekend", zegt Xavier Crefcoeur (CSC). "Men voelde dat niet direct. Door een wetswijziging gebeurt het nu aan het eind van de maand. Voor veel mensen zal het geen leuke verrassing zijn."

Olivier Vandekerckhove (CGSP) kijkt zorgelijk. Zijn gedachten lijken te gaan naar de huiskamers waar vader de cipier straks het nut van de hele onderneming bepleit moet zien te krijgen bij moeder de vrouw, eerder dan bij Koen Geens. "Het kan niet blijven duren, dat beseffen wij ook. Maar na drie weken aan je mensen uitleggen dat het allemaal tot niets heeft geleid? Dat gaat ook niet."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234