Vrijdag 13/12/2019

Gevaarlijke wetenschappers

In een Rotterdams lab is een besmettelijke variant van het dodelijke vogelgriepvirus gecreëerd. Omdat de gevaren groter zouden zijn dan de kennis die het experiment oplevert, moeten de onderzoekers het werk drie maanden opschorten. Denise Grady

etenschappers die sleutelden aan het dodelijke H5N1-virus, de vogelgriep, zodat het ook van mens op mens overdraagbaar zou worden, zijn nu op vraag van Washington bereid hun werk op te schorten. De VS vreesden immers dat de onderzoeksresultaten terroristen een instrument in handen zou geven om een biologisch wapen te maken. Nu komt er dus een pauze van minstens drie maanden (DM 23/1). In die tijd zouden internationale experts het eens moeten worden over de vraag of dit onderzoek kan verdergaan en of dat kan zonder het risico op een mogelijk catastrofale wereldwijde epidemie.

Sinds 1997, toen H5N1 voor het eerst is geïdentificeerd, raakten zowat 600 mensen besmet. Ruim de helft daarvan stierf, een extreem hoog aantal. Het enige geluk voor de mens is dat wanneer iemand besmet raakt - en dat is bijna altijd door contact met vogels - die persoon bijna nooit de ziekte doorgeeft aan andere mensen. Maar het virus is blijven rondwaren en heeft miljoenen vogels besmet. Daarom waarschuwen wetenschappers er al een tijdje voor dat als het muteert en op den duur wel besmettelijk wordt, H5N1 een wereldwijde ramp kan doen ontketenen.

Welke mutaties precies zouden het virus besmettelijker maken? En hoe makkelijk kunnen die mutaties ontstaan? In de hoop die cruciale vragen te kunnen beantwoorden, zijn enkele virologen gaan experimenteren met het virus. Ze werken daarvoor met fretten, die het meest geschikt blijken voor grieponderzoek omdat ze het virus op dezelfde manier oplopen als de mens.

Recentelijk kondigden twee onderzoeksteams, een in Rotterdam en een in Madison, aan dat ze een variant van H5N1 hebben geproduceerd met mutaties waardoor het virus zich door de lucht verspreidt van de ene fret naar de andere. Mogelijk kan dat met die mutaties dan ook bij mensen. De onderzoekers vermeldden erbij dat ze erg verrast waren hoe makkelijk en snel het voorheen immobiele virus zich ontpopte tot de zeer besmettelijke vorm waar de wereld bang voor is. Nu moeten hun onderzoek stilleggen.

Opschorting van biomedisch onderzoek is nochtans uiterst ongewoon. Eén zeer zeldzaam voorbeeld is toen de VS tussen 1974 en 1976 uit veiligheidsoverwegingen onderzoek verboden naar sommige types van op kunstmatige manier samengesteld DNA.

Dit keer staan er twee brieven in de vakbladen Science en Nature die de hoogst uitzonderlijke beslissing motiveren. Die bladen gaan de onderzoeksresultaten wel produceren, maar dan in gecensureerde vorm. Details die het anderen mogelijk zouden maken om de experimenten na te doen en zo een eigen monstervirus te produceren, worden weggelaten. De brief is ondertekend door de wetenschappers die de nieuwe, veel besmettelijkere variant van het vogelgriepvirus maakten, en door dertig andere vooraanstaande griepvirologen.

"Wij erkennen dat wij en de rest van de wetenschappelijke wereld duidelijk moeten uitleggen wat de voordelen van dit onderzoek zijn en wat de maatregelen zijn die moeten worden genomen om de risico's te beperken", zo schrijven de onderzoekers. Volgende maand komen specialisten die door de Wereldgezondheidsorganisatie zijn aangeduid op een speciale meeting in Genève samen om uit te maken wat de volgende stap met dit monstervirus nu moet zijn.

Volgens de onderzoekers heeft hun werk een belangrijke maatschappelijke meerwaarde omdat het de strijd tegen de dodelijke vogelgriep vooruit kan helpen. Er stierven al driehonderd mensen aan deze variant. Maar ze sluiten de ogen niet voor de intense angst bij burgers dat het dodelijke virus per ongeluk uit het laboratorium kan ontsnappen of dat het gestolen kan worden door terroristen, wat een vernielende wereldwijde epidemie zou kunnen teweeg brengen. Een nationale raad voor biologische veiligheid in de VS heeft overigens ook al de ongebruikelijke stap ondernomen om de wetenschappers te vragen een deel van hun gegevens geheim te houden om te voorkomen dat anderen hun werk zouden reproduceren.

De wetenschappelijk wereld blijkt echter in twee kampen verdeeld. Het ene kamp prijst het onderzoek en dringt erop aan dat de resultaten worden gepubliceerd zodat die ingezet kunnen worden in de strijd tegen vogelgriep. Het andere kamp acht de

experimenten zo gevaarlijk dat ze vinden

dat ze überhaupt nooit hadden mogen

worden uitgevoerd.

De H5N1-variant besmet mensen zelden, maar wanneer dat gebeurt, is het zeer dodelijk. De experimenten die tot een monstervariant leidden die wel zeer besmettelijk is, werden betaald door het Amerikaanse National Institutes of Health, een onderzoeksinstituut van de overheid. Zowel in het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam als aan de University of Wisconsin in Madison zijn de experimenten uitgevoerd.

Verhit debat

Ron Fouchier, de Nederlandse viroloog die het onderzoek in Rotterdam leidt, zegt over de opschorting van de experimenten: "Het is jammer dat we deze stap moeten zetten om de controverse in de VS te stoppen. Mocht hierover beter zijn gecommuniceerd was dit misschien niet nodig geweest. In Nederland is het debat niet zo verhit omdat we zeer veel uitleg gegeven hebben aan de pers, het publiek en de politici."

Anthony Fauci, hoofd van het Amerikaanse Nationaal Intstituut voor Allergie en Besmettelijke Ziektes, heeft de wetenschappelijke wereld nog nooit zo verdeeld gezien. Daarom was hij een van de diegenen die de onderzoekers hebben aangezet om zelf te beslissen de experimenten stil te leggen.

Maar zelf zou hij het onderzoek liefst opnieuw zien doorgaan en waarschuwt voor een overdreven reactie van veiligheidsexperts die dit soort onderzoek aan zeer zware beperkingen zouden kunnen gaan onderwerpen. "We moeten meer inspraak krijgen in de voorwaarden waaronder het onderzoek eventueel kan worden verdergezet. Het kan ons inzicht geven in de manier waarop griepvirussen die eerst bij dieren opduiken zich aanpassen aan mensen en overdraagbaar worden zodat ze wereldwijde epidemieën kunnen veroorzaken. Die kennis zou helpen om virusvarianten die op het punt staan uiterst besmettelijk te worden tijdig te herkennen.

Dat spreekt Richard H. Ebright, moleculair bioloog aan de Rutgers State University of New Jersey, echter met klem tegen. Volgens hem zijn de risico's al te groot én is het helemaal niet zeker dat de resultaten kunnen dienen om een pandemie tijdig te zien aankomen. Ebright vindt het moratorium dat nu is ingesteld zelfs niet verregaand genoeg. Zo erkennen de onderzoekers in hun brief de nood niet aan biologische veiligheid en overzicht op de controle hierop. Ook zijn drie maanden volgens hem onvoldoende om de nodige veiligheidsmaatregelen in te voeren. Bovendien heeft Ebright kritiek op de manier waarop de experts naar de risico's kijken. "De angst die het publiek ervaart", zo staat in de brief. Dat suggereert volgens Ebright dat iedereen te kalmeren zou zijn wanneer de wetenschappers maar duidelijk aan burgers zouden uitleggen dat ze de tests in veilige omstandigheden uitvoerden.

Dat laatste is volgens de microbioloog helemaal niet zo. Hij stelt dat dit soort onderzoek in een laboratorium met een BLS-rating, de hoogste veiligheidsvoorzieningen voor biologische veiligheid, moet gebeuren. Fouchier is het daar niet mee eens. En trouwens, zo voegt hij daar aan toe, zijn centrum heeft niet eens BLS-labo's. Fauci verklaart dat verschillende experts vooraf overeenkwamen dat geüpgrade BLS3-labo's ook volstaan voor vogelgrieponderzoek. De bal ligt nu in het kamp van 's werelds beste virologen. Zij moeten, liefst snel, uitmaken wat er moet gebeuren met Fouchiers creatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234