Donderdag 06/10/2022

Getrouwd met Hitlers liefde

Joseph Goebbels' dagboeken in 32 delen inspireerden Peter Longerich (°1955) tot een biografie. Een interview met de auteur in München.

Wat was uw grootste probleem met Goebbels' dagboeken?

"Hij verdraait er vaak de waarheid in. Dat komt omdat hij zijn eigen rol probeert te vergroten en zich belangrijker voordoet dan hij is. Met zijn dagboeken is hij wel de belangrijkste interne kroniekschrijver van het nationaalsocialisme, van 1924 tot het einde van het regime. Er is geen enkele andere bron die vergelijkbare inzichten in de nationaalsocialistische machtsverhoudingen biedt. Goebbels verkeerde in de gelegenheid om het tot stand komen van beslissingen van heel nabij te observeren. Zo kunnen we de structuren van het naziregime beter begrijpen."

Toch was hij niet betrokken bij Hitlers belangrijke beslissingen. Waarom niet?

"Hitler, die precies wist hoe hij hem psychologisch moest aanpakken, geeft Goebbels altijd de indruk dat hij belangrijk is. Maar misschien met uitzondering van de laatste twee oorlogsjaren vraagt Hitler hem nooit om raad. Goebbels heeft immers geen politiek concept. Hij probeert alleen maar te raden wat de volgende stap van Hitler zal zijn. Hitler heeft wel het vermogen om op lange termijn politiek-strategisch te denken en om in fasen programma's te ontwikkelen."

Met Goebbels viel niet echt te communiceren, zegt u. Als minister van Propaganda was hij ongenaakbaar.

"Goebbels maakt in de oorlog een ontwikkeling door waarbij hij zich steeds meer van zijn omgeving afkapselt. Hij heeft altijd wel ergens een verblijf waarin hij zich kan terugtrekken. Hij breekt alle betrekkingen af, en maakt alleen een uitzondering voor zijn moeder."

Er zijn slechts twee personen die Goebbels' leven stabiliseren: zijn moeder en de Führer. Op Hitler is hij werkelijk verliefd, schrijft u.

"De psychoanalytici hebben me verklaard dat hij niet van zijn moeder kon loskomen, dat hij niet in staat was een eigen autonomie te veroveren. Hij zoekt altijd de versmelting met zijn moeder. In Hitler vindt hij overigens een tweede moeder en hij wil dat overdragen op het volk. In 1935 heeft Goebbels dat zelf in alle openheid toegegeven in een toespraak ter gelegenheid van Hitlers zesenveertigste verjaardag: 'Maar het hele volk houdt van hem, omdat het zich in zijn hand geborgen voelt als een kind in de arm van zijn moeder.' Een propagandachef die zou zeggen dat zijn Führer als een vader voor het land is, dat kan er nog mee door, maar dat hij Hitler uitbeeldt als de moeder van het land, dat is toch wel kras. Maar de sleutel tot zijn persoonlijkheid is zijn uitgesproken narcisme."

Was Goebbels' hele programma ondergeschikt aan zijn narcisme?

"Hij wilde onder alle omstandigheden erkenning krijgen. In de jaren twintig had hij een carrière van schrijver of journalist op het oog. Hij stond eerder sceptisch tegenover de politiek. Maar hij ontdekte snel dat hij via de politiek de erkenning kon krijgen waarnaar hij hunkerde. Ook heel zijn privéleven is aan de fixering op de persoon van Hitler ondergeschikt. Als hij begin jaren twintig tot het nationaalsocialisme komt, maakt hij een geloofscrisis door. Hij zoekt een ersatzreligie en het trefwoord daarvoor is 'verlossing'. Aanvankelijk denkt hij dat de nationaalsocialisten godzoekers zijn. Tot zijn narcisme behoort ook zijn hunkering om met andere grote mannen te versmelten. Maar de verlossing vindt hij uiteindelijk in de persoon van Hitler. Vandaar zijn blinde, bijna religieuze verering voor Hitler. Daardoor lijken al zijn problemen opgelost te kunnen worden en lijkt een totale harmonie binnen handbereik.

"Van zijn succes geniet hij het liefst alleen. Hij zit 's avonds te dromen over de fantastische dag die hij weer eens gehad heeft. Die emoties deelt hij mee aan zijn dagboeken."

Was Goebbels een groot redenaar?

"Hij heeft zichzelf, in tegenstelling tot Hitler, helemaal onder controle als hij spreekt. Dat kun je zien aan zijn armbewegingen, hoe hij zijn handen inzet. Dat is allemaal op effect berekend. Hij heeft een groter stemrepertoire dan Hitler, hij kan verschillende tonen aanslaan. Hij kan schreeuwen, maar hij heeft ook een ironische babbeltoon. Hij kan doen alsof hij terloops iets vertelt en zo bij de toehoorders de indruk wekken dat hij hen inwijdt in een geheim. Zijn zangerige Rijnlandse accent zet hij in als verleidend element."

Goebbels maakte als minister van Propaganda minder indruk op de Duitse bevolking dan we denken, stelt u.

"We kennen allemaal de foto's en films die zijn succes moeten aantonen. Maar als we die beelden nu nog altijd voor waar aannemen, lopen we het gevaar dat we achteraf zelf het slachtoffer worden van Goebbels' propagandistische intenties, en dat we zelf gaan geloven in de efficiëntie ervan. Natuurlijk waren er onder de Duitsers veel aanhangers van het nationaalsocialisme, waarschijnlijk gold dat zelfs voor de meerderheid van het Duitse volk, maar het is naïef om te geloven dat het volk als een ondeelbare en gesloten eenheid, als een ware Volksgemeinschaft achter het regime stond. Dat is een mythe."

Kunt u een voorbeeld geven?

"Uit alle bronnen blijkt dat het enthousiasme van de Duitsers voor Hitlers oorlog gering was. Ze jubelden toen Frankrijk capituleerde, maar ze juichten vooral omdat ze geloofden dat de oorlog afgelopen was. Als blijkt dat het moreel van de bevolking weer eens een dieptepunt heeft bereikt, vindt Goebbels dat de Führer een redevoering moet houden. Natuurlijk wordt die speech vervolgens in dex media bewierookt en natuurlijk schrijven de kranten dat het volk geestdriftig reageert. Maar de kranten moeten dat wel schrijven, ze zijn zo geïnstrueerd door Goebbels zelf. Uit de NSDAP-verslagen, waarin je wél een goed beeld krijgt van de stemming in de Duitse bevolking, kun je opmaken dat de mensen vaak niet naar partijvergaderingen gaan, dat ze vaak niet groeten met 'Heil Hitler' en dat ze niet veel geld geven als er weer eens voor de winterhulp wordt ingezameld, ondanks de druk van de partij om dat allemaal wel te doen."

De band met de Führer wordt versterkt door Goebbels huwelijk met Magda.

"Magda Quandt is de vrouw op wie Hitler zelf verliefd is. Maar tegelijk lijkt Hitler opgelucht dat hij in zijn relatie met Magda niet verder hoeft te gaan en dat hij haar aan Goebbels kan afstaan. Die deal heeft echter wel een prijs...

"Ik ga ervan uit dat Hitler nooit seksuele betrekkingen met vrouwen gehad heeft. Ik ben ervan overtuigd dat hij zich Eva Braun aangeschaft heeft opdat zijn omgeving hem met rust zou laten met haar eeuwige gezeur over de noodzaak van een vrouw aan zijn zijde.

"Hitler zoekt een vrouwelijke gesprekspartner, iemand die hem zegt wat voor een das hij moet dragen. Hij is blij dat hij in Goebbels een man gevonden heeft die het huwelijksleven met Magda in zijn plaats kan leiden. Maar daarop heb ik niet de klemtoon willen leggen, want ik ben een serieus historicus.

"Ik wilde wel aantonen wat voor een hechte relatie er bestond tussen Joseph Goebbels, Adolf Hitler en Magda Quandt. Eerst krijgt Goebbels van Hitler de toelating om met Magda te trouwen. Maar die permissie houdt wel een restrictie in, want Hitler eist zijn rechten op.

"Goebbels moet aanvaarden dat Hitler een vertrouwelijke relatie met zijn vrouw heeft. Vandaar dat Hitler 's avonds zo vaak onaangemeld in de woning van Goebbels opduikt. Soms komt Goebbels thuis en zie: de Führer is al bij Magda. Of Goebbels bezoekt zijn vrouw in de kraamkliniek en zie: de Führer is hem voor. Blijkbaar is Goebbels bereid een hoge prijs te betalen voor zijn geprivilegieerde relatie met Hitler.

"Goebbels heeft geen privéleven, hij moet zijn gezinsleven met Hitler delen. Goebbels is bereid zijn privéleven aan zijn goede verstandhouding met Hitler ondergeschikt te maken. Af en toe merk je dat dit hem moeite kost. Als hij in zijn dagboek een nederlaag registreert, doet hij dat doorgaans in korte bewoordingen en op een laconieke toon."

De namen van zijn vijf kinderen beginnen allemaal met een H, ter ere van Hitler. Na Hitlers zelfmoord vermoorden Joseph en Magda Goebbels hun kinderen en plegen ze eveneens zelfmoord. Een logische consequentie...

"Het is niet alleen gewoon logisch, Goebbels probeert op het einde nog een hoogtepunt te maken. Hij wil een klinkend slot aan zijn leven geven, een roemrijk einde, een bewijs van absolute trouw aan zijn Führer, hij wil een voorbeeld geven waaraan komende generaties zich kunnen spiegelen. Maar wat als groot theater bedoeld is, is als enscenering toch niet helemaal gelukt. Omdat andere theatrale middelen hem niet meer ter beschikking staan, vermoordt hij al zijn kinderen. Dat gaat beslist te ver.

"In mijn boek wilde ik niet dat die moord door de lezer als een hoogtepunt ervaren werd, dat plezier wilde ik Goebbels niet gunnen. Daarom heb ik dat drama meteen aan het begin van mijn boek afgehandeld. Op bladzijde 12 ben ik er al vanaf."

Zou een man als Goebbels in onze tijd carrière kunnen maken?

"Niet in de huidige politiek. Goebbels is net als Himmler een extreme persoonlijkheid. Om een succesvolle politieke carrière te maken moeten extreme mensen op extreme bewegingen kunnen terugvallen. Maar dergelijke mensen bestaan natuurlijk wel. Ik geef er de voorkeur aan om Goebbels als een mens met een persoonlijkheidsstoornis te zien. In dat opzicht is hij geen uitzondering. Heel wat mensen kunnen met zo'n stoornis normaal functioneren. Ik wil van de leidende nationaalsocialisten geen zieken maken, want daardoor zou de indruk gewekt kunnen worden dat ze niet verantwoordelijk zijn voor hun daden."

Peter Longerich, Goebbels, De Bezige Bij, 736 p., 59,90 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234