Zondag 20/10/2019

aanslag berlijn

Getroffen, maar niet verlamd: Berlijn een jaar na de aanslag

Beeld AFP

Het leven gaat door in Berlijn, een jaar na de aanslag met de truck op de Breitscheidplatz. De inwoners lijken relatief onbewogen, maar er is zeker iets veranderd.

Hij kwam aan het begin van de 'vluchtelingencrisis'. Op 6 juli 2015 reist de Tunesiër Anis Amri, 22 jaar oud, Duitsland binnen. De politie in Freiburg registreert hem als 'Anis Amir'. Gekomen via Lampedusa heeft Amri er dan al vier jaar in Italiaanse gevangenissen opzitten wegens verminking en brandstichting in een vluchtelingenonderkomen. In de Italiaanse cel radicaliseert hij. Hem uitzetten na zijn vrijlating mislukt: Tunesië wil hem niet. De Italiaanse veiligheidsdiensten verliezen hem uit het oog maar registreren hem wel als potentiële terrorist in een Schengen-informatiesysteem. Omdat men in Freiburg op de verhaspelde achternaam zoekt, wordt de waarschuwing niet gevonden. Het is de eerste in een lange reeks van fouten in het dossier Anis Amri - eindigend in de grootste islamistische terreurdaad op Duitse bodem.

Precies één jaar geleden reed Amri met een zwarte Scania, buitgemaakt op een door hem doodgeschoten Poolse chauffeur, in volle vaart de kerstmarkt op bij de Gedächtniskirche. In zijn kielzog komen twaalf doden en zeventig gewonden te liggen. Het Breitscheidplatz is het kloppende hart van voormalig West-Berlijn, steevast vol winkelende Berlijners en toeristen. Vandaag wordt op de plek van de aanslag een gedenksteen ingewijd, in aanwezigheid van bondspresident Frank-Walter Steinmeier. Wat is er door de aanslag veranderd in Duitsland?

Anis Amri. Beeld AFP

'Maximal unbeeindruckt' kopte Der Spiegel na de aanslag: het weekblad had de stemming in de stad gepeild en kwam tot de conclusie dat de Berlijners opmerkelijk stoïcijns bleven. Ze waren 'getroffen', zeker, maar niet 'verlamd'. Maar al kwam de schok niet zo heftig tot uiting, hij was er wel degelijk, zegt Gökce Yurdakul. De sociologe aan de Humboldt Universiteit doet onderzoek naar het debat over islam en integratie in Duitsland. Ze woont pal achter het Breitscheidplatz. "Bij toeval was ik er die avond niet." De schok bleef bij de omwonenden lang nadreunen, vertelt ze. "Buren bleven er het hele jaar over praten."

In de media was het effect van de aanslag kleiner dan ze had verwacht. Voor haar onderzoek houdt Yurdakul al jaren de Duitse media nauwgezet bij als het gaat om onderwerpen als islam, vluchtelingen, terreur. "Het naijleffect van de aanslag was geringer dan bijvoorbeeld de Nieuwjaarsnacht in Keulen in 2015: daarvan was de impact op de media vele malen groter. Ik denk dat dit vooral te maken heeft met het feit dat het toen om sekse ging, om culturele identeit, om hoe vrouwen worden behandeld. Dat raakte een heel gevoelige snaar."

Dat neemt niet weg dat de kerstmarktaanslag wel tot debatten leidde. "De aanslag zette het debat over de islam en vluchtelingen op scherp", zegt Yurdakul. "Het anti-islamitische sentiment is gegroeid en het radicaal-rechtse kamp heeft daar garen bij gesponnen, dat zie je door het succes van de Alternative für Deutschland (AfD). Vluchtelingen zijn onder een algemene verdenking gekomen."

'Geschiedvervalsing'

Illustratief voor de discussies over de islam die door de aanslag zijn verscherpt, is de gedenksteen die er op de Breitscheidplatz zelf moest komen. Daarover woedde een maandenlange discussie. De stad koos voor het opschrift: 'Ter herinnering aan de slachtoffers van de terreuraanslag. Voor een vredig samenleven van alle mensen'. Critici laken het ontbreken van het woord 'islamistische' voor 'terreuraanslag'. Zowel vanuit de Berlijnse CDU-fractie (de partij van Angela Merkel) als vanuit de Berlijnse AfD klinkt het verwijt dat hier de oorzaak van het probleem - de radicale islam - onder de mantel der politieke correctheid wordt weggemoffeld. Dat, vond de AfD-fractie, grenst aan 'geschiedvervalsing'.

Discussies over integratie en cultuur werden dit jaar openlijker en steviger gevoerd. Ging het debat anno 2015, toen Amri Duitsland binnenkwam, nog over de 'Welkomstcultuur', dit jaar was er een opmerkelijke heropleving van het begrip 'Leitkultur'. Hoe ver moeten nieuwkomers zich aanpassen, en waaraan? Hoe belangrijk zijn de christelijke wortels van het land? De minister van binnenlandse zaken Thomas de Maizière deed in april een stevige duit in het zakje door een gastbijdrage in Bild te publiceren over de noodzaak van een leidende inheems-Duitse Leitkultur, die hij vooral tegenover de islam positioneerde. 'Wij zijn niet boerka', was een veelgeciteerde zin uit zijn pamflet. Hij oogste een storm van kritiek. Dat er nu zo openlijk en breed over een Duitse culturele identiteit wordt gediscussieerd, tekent de nieuwe fase van het vluchtelingendebat. Er is groeiende ongerustheid over mislukkende integratie en radicalisering. Veel werd dit jaar gesproken over 'criminele' en jihadistische asielzoekers die in 2015 ongehinderd de grens over konden komen. Zoals Anis Amri.

Potentiële jihadisten

Over het tekortschieten van douane en migratiediensten tijdens de piek van de vluchtelingenstroom in 2015 is inmiddels veel bekend - duizenden mensen zijn Duitsland binnengekomen zonder dat ook maar hun naam werd geregistreerd. Pas dit jaar werden de laatste achterstanden weggewerkt. "Zoals Amri zijn er in Duitsland meerdere honderden", zegt dan ook terrorisme-expert Rolf Tophoven, directeur van het 'Instituut voor crisispreventie' in Essen. "Ze baren de veiligheidsdiensten grote zorgen. "

Ze horen bij de groep die in Duitsland de 'Gefährden' worden genoemd, potentiële jihadistische terroristen. Daarvan zijn er volgens de autoriteiten ongeveer 720, waarvan een derde een Duitse pas heeft en dus niet uitzetbaar is. De overigen blijken ook zeer moeilijk het land uit te krijgen. Na de kerstmarktaanslag onbrandde een discussie over de vraag of de Noord-Afrikaanse landen Tunesië, Algerije en Marokko als 'veilig derde land' moeten gelden, waardoor het juridisch veel makkelijker wordt migranten uit landen terug te sturen. De regering diende hiertoe in maart een wetsvoorstel in, maar de wet haalde het niet in de bondsraad.

Dat valt sowieso op, een jaar na de kerstmarktaanslag: wettelijk is er weinig veranderd om het risico op een nieuwe kerstmarktaanslag te veranderen. Duitsland probeert vooral om bestaande wetten beter te benutten, zegt Tophoven. "Men zet de militante islamitische scène harder onder druk." Zo worden jihadisten nu sneller gearresteerd. Kunnen ze niet worden gepakt op het beramen van een aanslag, dan misschien wel om een ander, lichter vergrijp. Zo had Anis Amri ook opgepakt kunnen worden, vertelt Tophoven. "Hij dook in Berlijn op in de drugsscene."

Beeld Getty Images

Een paar wettelijke verruimingen zijn er wel. Zo kunnen jihadisten langer in voorarrest worden gehouden. En in de zomer kwam er een wet die het gebruik van elektronische enkelbanden mogelijk maakt. Tot nu toe is van één jihadist bekend dat die inderdaad zo'n enkelband kreeg. Deze 35-jarige Syriër, Hussein Z., kwam in 2015 als vluchteling naar Duitsland. Hij reisde met zijn enkelband ongehinderd naar Turkije, via Griekenland - met de zegen van de Beierse autoriteiten. Zodra hij Duitsland uit was, werd zijn enkelbad uitgezet. Land uit, probleem verdwenen, redeneerden ze. Griekenland werd niet gewaarschuwd.

De kerstmarktaanslag toonde aan dat er veel fout ging in de aanpak van jihadisme in Duitsland. Berichten over geblunder in het dossier Anis Amri bleven het hele jaar binnensijpelen. De versnippering van de veiligheidsdiensten - een decentrale structuur moet een al te machtige geheime dienst voorkomen, daar heeft men in Duitsland slechte ervaringen mee - kan fatale gevolgen hebben. "De diensten wisten veel over hem, de aanslag had niet mogen gebeuren", zegt Tophoven. "Zijn asielverzoek is tweemaal afgewezen, hij heeft tussen verschillende deelstaten met veertien verschillende identiteiten rondgereisd. De veiligheidsdienst van Noordrijn-Westfalen, waar Amri lange tijd in een azc verbleef, waarschuwde dat hij 'hoogst gevaarlijk' was, iemand die 'waarschijnlijk een aanslag gaat plegen'. Maar Amri reisde gewoon naar Berlijn en daar gebeurde er niets. Hij werd niet in de gaten gehouden. De ene autoriteit schoof de verantwoordelijkheid op de ander."

36 veiligheidsdiensten

Dat deden ze ook ná de kerstmarktaanslag. Berlijn en NRW bleven elkaar de schuld van het falen om Amri te stoppen toeschuiven. In de decentrale structuur kwam ook geen veranderdering. Toch is er volgens Tophoven veel verbeterd. "De kerstmarktaanslag heeft de veiligheidsdiensten en politie echt wakker geschud. Er wordt nu veel intensiever samengewerkt." Dat gaat via het "Gemeinsame Terrorismus Abwehrzentrum" (GTAZ) in Berlijn. Hier zitten vertegenwoordigers van de in totaal 36 Duitse veiligheidsdiensten - elke deelstaat heeft zijn eigen politie en veiligheidsdienst, en dan zijn er nog de federale diensten - bij elkaar. Het centrum coördineert slechts en heeft geen eigenlijk handelingsmacht. Die ligt bij de deelstaten, een bevoegdheid die ze ook na de kerstmarktaanslag niet bereid waren op te geven. Maar het probleem van de 'Gefährden' heeft bij het GTAZ nu wel topprioriteit.

Zo werd in juli een 'Arbeidsgruppe Risicomanagement' opgezet, dat in dagenlange sessies elke jihadist tot in detail bestudeert: waarom lukt het uitzetten niet, wat kan er gedaan worden? Er is een nieuwe methode in gebruik genomen om preciezer te kunnen analyseren hoeveel gevaar iemand vormt. De hoogste politieke organen worden ingeschakeld, tot aan de kanselier aan toe, om uitzettingen te doen slagen. De aanpak lijkt zijn eerste vruchten af te werpen: er zijn dit jaar 50 jihadisten uitgezet.

Of het genoeg is om een nieuwe kerstmarktaanslag te voorkomen, kan niemand zeggen. In 2017 zijn volgens de veiligheidsdiensten drie aanslagen verijdeld. Niet belemmerd werd jihadist Ahmed A., al sinds 2015 in Duitsland, bekend bij de diensten. In augustus viel hij in een supermarkt in Hamburg met een mes mensen aan, waarbij één persoon stierf en zeven gewond raakten. Hij verklaarde na zijn daad dat hij had overwogen net als Anis Amri met een vrachtwagen mensen aan te rijden, spontaan had hij dan toch voor het mes gekozen. In de vluchtelingenopvang viel hij al op door geweldpleging en psychische labiliteit. In zijn flat werd een zelfgemaakte IS-vlag gevonden.

In Berlijn zijn de tientallen kerstmarkten dit jaar als vanouds stampvol. Wel tussen betonblokken. Op wat meer camera's in metrostations en extra agenten na is de stad verder niet veel veranderd. Is Berlijn nog steeeds 'maximal unbeeindruckt'? Volgens Gökce Yurdakul is de angst niet helemaal verdwenen. Het herdenken op het Breidscheidplein ging het hele jaar door, spontaan. Ze kwam er dagelijks langs. "Elke dag zag ik mensen bloemen leggen bij de kerk. Toeristen, ouderen, jonge mensen - uit alle lagen van de bevolking. De aanslag heeft wel degelijk iets gedaan met het gevoel van veiligheid in de stad."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234