Donderdag 21/01/2021

Gesneuveld op een zucht van de wapenstilstand

Hij had het einde van de Grote Oorlog even in het vizier maar op 15 oktober 1918, bij de laatste belangrijke actie van zijn eenheid, kruiste een Duitse kogel zijn pad. Tweeëntachtig jaar later stapt soldaat-kunstenaar Karel Lauwers uit de anonimiteit van de moordende Westhoek. Het In Flanders Fields Museum laat het publiek voor het eerst kennismaken met het werk van de jonge Antwerpenaar.

Ieper

Eigen berichtgeving

Rudy Pieters

Het is het aangrijpendste beeld op de tentoonstelling. Op een familiefoto begin jaren dertig staan de Lauwersen - Karels' ouders, hun kinderen en kleinkinderen - zo opgesteld dat het grote portret van de gesneuvelde Karel op de achtergrond goed zichtbaar blijft. De familie deed alles om de herinnering aan Karel levend te houden. Alles wat hij had achtergelaten werd zorgvuldig bewaard en aan de volgende generatie doorgegeven, niet het minst de vele tekeningen en aquarellen die hij aan het front had gemaakt. Op de bewuste familiefoto staan ook de latere Antwerpse burgemeester Lode Craeybeckx, diens vrouw Irma Lauwers - een zus van Karel - en hun dochtertje Hilda. Het is aan Hilda Craeybeckx te danken dat het werk van Karel Lauwers zijn weg vond naar het In Flanders Fields Museum in Ieper.

Karel Lauwers zit vanaf de eerste dag midden in de Eerste Wereldoorlog. Het 12de Linieregiment, de elite-eenheid waar hij deel van uitmaakte, leed al bij de terugtrekking van het Belgische leger zware verliezen. Medio augustus, bij de gevechten in Luik, klinkt er nog hoop in de brieven die de 21-jarige soldaat naar huis stuurt. "De Duitschen zijn weer op verschillende plaatsen door ons klein België achteruit geslagen en als het nou blijft duuren zullen (ze) klop krijgen dat ze kakken waar ze staan." Anderhalve maand later, aan fort Breendonk, is de toon helemaal omgeslagen. "Tot 2 maal toe vloekte onze luitenant met ons peloton vooruit te trekken maar telkens moesten we meer en meer onder het vuur terug. Langs fort Willebroek waar de artillerie reeds gevlucht was. We zijn maar door het oog van een naald gekropen."

Het ergste moest nog komen. In oktober 1914, bij de bloedige IJzerslag, verloor Lauwers' bataljon op een dag twee derde van zijn manschappen. Enkele dagen later speelden de overlevenden, samen met de Fransen, een belangrijke rol tijdens de onderwaterzetting van de IJzervlakte. In Pervijze, waar ze de laatst achtergebleven Belgische soldaten waren, konden ze door lijf-aan-lijfgevechten de Duitse opmars stuiten.

De volle vier jaar bleef Lauwers aan het IJzerfront, meestal in de buurt van Diksmuide. Aangezien het Belgische leger niet aan de grote operaties deelnam, zat hij nooit in een sector waar het dodencijfer hallucinante vormen aannam, maar veilig was het in de loopgraven natuurlijk allerminst, zeker niet in de beruchte Dodengang, waar Lauwers' eenheid meermaals terechtkwam.

Als kunstenaar genoot Lauwers geen faciliteiten. Zijn tekeningen en aquarellen moest hij tijdens zijn pauzes maken. Pas in augustus 1918, na twee jaar lobbyen, mocht hij lid worden van de Section Artistique van het Belgische leger. Slechts 27 van ruim honderd Belgische oorlogskunstenaars kregen ooit zo'n lidmaatschapskaart en de daaraan verbonden vrijstelling. Het is wellicht geen toeval dat koningin Elisabeth enkele maanden voordien werk van hem en vier collega's had gekocht op een tentoonstelling van oorlogskunstenaars.

Eind september 1918 was het uit met de kunst, de Belgen moesten voluit meevechten in het eindoffensief. "Dit kan noch beschreven, noch begrepen worden", schreef Lauwers tijdens een schaarse pauze. Iedereen was doorweekt, uitgeput, uitgehongerd. Omdat het eigen proviand op was, moesten de manschappen hun toevlucht nemen tot het vlees van paardenkadavers en het water uit obusputten. Op 15 oktober viel de Belgische opmars stil. Het 12de Linieregiment was sneller gevorderd dan de naburige eenheden en werd daardoor in de flank zwaar onder vuur genomen. Op de weg van Izegem naar Lendelede, juist vóór café Cuba, kreeg Karel Lauwers een kogel in het hoofd. Hij was net geen 26. Het was de laatste belangrijke actie van het 12de Linie, minder dan een maand later werd de wapenstilstand getekend.

Lauwers' schetsen, tekeningen en aquarellen laten vooral frontscènes zien, al zijn er zelden gevechten aan de gang: een rustende soldaat, een schildwacht, een soldaat die een zandzakje sjouwt, een gewonde op een berrie, een soldatengraf, een verminkt landschap. Slechts heel af en toe verdwijnt de oorlog en komt een vredig dorpsgezicht in de plaats, of een portret van zijn broer Emiel. De ruim vijftig werken laten een begenadigd tekenaar zien, maar de jonge Karel, net voor de oorlog afgestudeerd aan de Antwerpse academie, was duidelijk nog volop zijn stijl aan het zoeken. Dit zijn geen werken waar je van achterovervalt, het is vooral de context van de Grote Oorlog die ze schrijnend maakt.

Het aantrekkelijke van de tentoonstelling zit hem vooral in de grote hoeveelheid biografisch materiaal die dankzij de zorg van zijn familie bewaard is gebleven: meer dan 450 brieven, tientallen foto's en een rist andere memorabilia, van de portefeuille tot de lidmaatschapskaart van de Section Artistique. Het museum maakte daaruit een interessante selectie die het samen met de kunstwerken tentoonstelt. Helemaal interessant wordt het in de catalogus, waar al de puzzelstukken zijn samengevoegd tot een verhaal dat ons een uitzonderlijke blik biedt in de coulissen van de gruwelijke oorlog. Voor dat soort verhalen - de oorlog bekeken door de ogen van de gewone man en vrouw - heeft het Ieperse museum een onmiskenbaar talent.

Iepers museum ontdekt jonge Antwerpse kunstenaar Karel Lauwers

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234