Zondag 05/02/2023

Geroofd door de nazi's, nu te zien in Nederland

139 kunstwerken in 41 Nederlandse musea zijn mogelijk geroofd tijdens het naziregime (1933-'45). Onder de collectiestukken bevinden zich schilderijen van onder meer Ferdinand Bol, George Hendrik Breitner, Jan van Goyen, Isaac Israels, Henri Matisse, Hans Memling en Wassily Kandinsky.

Dit blijkt uit een onderzoek dat 162 musea hebben ingesteld naar hun eigen collectie op verzoek van de Nederlandse Museumvereniging. Veel van de tussen 1933 en 1945 geroofde kunststukken behoorden toe aan joodse eigenaren. De musea lopen het risico deze werken terug te moeten geven aan hun erfgenamen. Aan 61 van de 139 voorwerpen konden de namen van twintig oorspronkelijke eigenaren worden gekoppeld.

De meeste roofkunst is aangetroffen door het Haags Gemeentemuseum (19 stuks), Stedelijk Museum Amsterdam (15), Museum Boijmans van Beuningen (9) en Rijksmuseum (9). Vooral het Stedelijk Museum kan belangrijke werken verliezen: een schilderij en een krijttekening van Matisse, een schilderij en aquarel van Kandinsky en een tekening van Paul KIee. Museum Boijmans Van Beuningen bezit een schilderij van Hans Memling dat een dubieuze herkomst heeft.

Bankkluis

Alle collectiestukken die zijn aangemerkt als mogelijke roofkunst - 69 schilderijen, 24 tekeningen, 2 sculpturen, 31 voorwerpen van kunstnijverheid en 13 joodse rituele objecten - zijn te raadplegen op de internetsite musealeverwervingen.nl. Daarop is ook de herkomst te lezen voor zover die bekend is.

"Een aantal werken is gepubliceerd in de hoop er meer over te weten te komen", zegt de voorzitter van de commissie die het onderzoek begeleidde, Rudi Ekkart. Hij is oud-directeur van het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie en verricht al jaren naspeuringen naar roofkunst. Hulp van het publiek en verder onderzoek moet nog meer klaarheid brengen.

Van een aantal werken staat nu al vast dat erfgenamen daar aanspraak op kunnen maken. Ekkart noemde het voorbeeld van het schilderij Herderin met kind in een landschap van Jacob Gerritsz. Cuyp, vader van de beroemdere Albert Cuyp. Het Dordrechts Museum heeft dit doek in 2002 gekocht, maar volgens Ekkart is inmiddels 'zonneklaar' dat het roofkunst is. Het behoorde toe aan de joodse collectioneur J. Hedeman, die het samen met andere kunstwerken aan het begin van de oorlog opborg in een kluis van een bank te Amsterdam. Deze collectie is naar de roofbank Lippmann, Rosenthal & Co gegaan.

Meer dan 400 musea werkten niet mee aan het onderzoek, dat vier jaar duurde en een vervolg is op eerder onderzoek naar roofkunst. Het gebrek aan medewerking heeft volgens Ekkart vaak legitieme redenen: de collectie is bijvoorbeeld voor 1933 verzameld of bestaat niet uit kunstvoorwerpen.

Restitutiecommissie

Volgens Ekkart is er een 'grote inzet' van de meewerkende musea geweest aan het onderzoeksproject, al is niet met zekerheid te zeggen of zij alle collectiestukken hebben aangemeld die een dubieuze herkomst hebben. "Het is hun eigen belang alles te melden om niet morgen te worden overvallen door nieuwe zaken", aldus Ekkart. Hij bevestigt dat zijn begeleidingscommissie in een aantal gevallen musea heeft geattendeerd op de aanwezigheid van mogelijke roofkunst in hun collectie.

Erfgenamen die menen recht te hebben op een geroofd kunststuk moeten samen met het betrokken museum (of de bruikleengever) tot een vergelijk komen. Claims kunnen worden voorgelegd aan de speciaal hiervoor opgerichte Restitutiecommissie, die een bindend advies kan geven. Ekkart: "Er zijn al reacties van erfgenamen naar musea gegaan."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234