Maandag 10/05/2021

Georganiseerd woongeluk in nieuw Amsterdam

Wie het oude centrum van Amsterdam al heeft gezien, zou het Oostelijk Havengebied eens moeten verkennen. Deze opmerkelijke wijk is als een openluchtmuseum van de toekomst. Fris, strak en gepland. Nu nog een ziel.

door Mathilde Sanders

'Woningnood + kraakverbod = asociaal rechts kabinet'. Deze woorden staan met witte verf op het oude pakhuis De Zwijger gekalkt. Het is een leus die krakers hebben achtergelaten op een van de weinige oude panden die nog overeind staan in het Oostelijk Havengebied. De slogan is raadselachtig. Enerzijds zou de tekst bedoeld kunnen zijn voor de rechtse regering van Balkenende. Anderzijds zouden de woorden ook kunnen slaan op het kabinet Lubbers van de jaren tachtig. In die tijd was het Oostelijk Havengebied nog een niemandsland. Krakers, junkies en hoeren hadden deze verlaten haven veroverd.

Hun sporen werden intussen grondig gewist. Op de boulevard van pakhuis De Zwijger is de tippelzone verdwenen. Nu leggen binnenvaartschippers er aan om boodschappen te doen bij Albert Heijn. Naast het oude krakerspand is inmiddels een enorme cruiseterminal gebouwd. Via dit turkooizen gebouw van glas stromen massa's Amerikaanse toeristen binnen. De gemeente Amsterdam heeft grootse plannen om naast de terminal ook talloze toeristenbussen en rondvaartboten te parkeren.

De twintigste-eeuwse architectuur van het Oostelijk Havengebied heeft inmiddels plaatsgemaakt voor de creaties van tientallen bekende architecten. Zij mochten een totaal nieuwe wijk opzetten en grepen daarbij terug naar een verder verleden. Velen lieten zich inspireren door zeventiende-eeuwse architectuur, de Gouden Eeuw waarvoor veel toeristen naar Amsterdam komen. Sjoerd Soeters kopieerde de klassieke grachten van Amsterdam. Dat is aardig gelukt. Moderne donkere gebouwen met langwerpige witte kozijnen vatten de essentie van grachtenpanden samen. Trappen bij de ingang van huizen, ronde loopbruggen en parkeerplaatsen langs de kade geven eveneens indrukken van het oude centrum van Amsterdam. Op de nieuwe grachten zijn ook vrolijke details toegevoegd, zoals het hekwerk op de bruggen. De Belgische kunstenaars Guy Rombouts en Monica Droste mochten hun fantasie de vrije loop laten bij het ontwerpen van deze gietijzeren brugrelingen. Op het KNSM-eiland, bedacht door Jo Coenen, staan geen grachtenpanden, maar grotere complexen. Zoals het opmerkelijke Barcelona-plein, dat ontworpen werd door de Belgische architect Bruno Albert. Het ronde plein doet denken aan de Spaanse stad omdat het een binnenplaats heeft. Bij een ingang is een gigantische stalen poort neergezet, een kunstwerk van de Belg Narcisse Tordoir. Hij heeft Dalí-achtige gezichten verwerkt in dit bouwwerk van zeker zes verdiepingen hoog. Soms is de architectuur op de Java- en KNSM-eilanden zo speels dat de omgeving doet denken aan een pretpark. Op sommige huizen zijn ramen geplakt die schots en scheef zitten. Veel gevels hebben ook felrode, oranje, paarse of roze vlakken. Wat extra kleur is zeker niet overbodig in de grauwe omgeving van het Oostelijk Havengebied, dat deels omringd is door een industriegebied. Omdat er overal zoveel water is, zijn de schiereilanden ook wat kil. De stadsplanners hebben gekozen voor de oplossing 'blauw is groen', ofwel 'water vervangt planten'. Door de tuinen weg te laten pasten er meer gebouwen op de schiereilanden. Hierdoor is de bevolkingsdichtheid zeer hoog. Op iedere hectare staan gemiddeld 120 woningen. In het Oostelijk Havengebied zijn maar een paar rechthoekige grasstrips te vinden. Sommigen zijn met een verkeersbord aangeduid als 'uitrenstrip' voor honden. Het enige echte park van de wijk, het Rietlandpark, heeft ook meer beton dan bomen. Er staan veel interessante gebouwen die doen denken aan tekenfilms als The Jetsons of Barbapapa, maar een park is het niet echt.

"Het moet toch fantastisch zijn om hier op te groeien", zegt een enthousiaste toerist. Toch hebben de stadsplanners weinig rekening gehouden met het feit dat de kapitaalkrachtige dertigers (hier het gros van de bevolking) ook wel eens kinderen konden krijgen. "Het idee van blauw en groen is leuk, maar op blauw kun je niet spelen", zegt Axel Holmes, die sinds 1995 op het Java-eiland woont en mede-eigenaar is van Lizboa en Odessa, twee restaurantschepen. Volgens Holmes zijn de huizen op het Oostelijk Havengebied enorm gewild bij Amsterdammers die rustiger en ruimer willen wonen zonder de stad te verlaten. Dit soort forenzende yuppies waren ook ooit de doelgroep voor de Bijlmer, het Borgerhout van Amsterdam. Net als de schiereilanden werd deze wijk van A tot Z gepland. Toch kon niemand voorkomen dat de Bijlmer een migrantenwijk werd. Het Oostelijk Havengebied daarentegen, lijkt wel 'geslaagd' te zijn. Ondanks dat een paar gebouwen wel de potentiële banlieue-look van de Bijlmer hebben, is er geen satellietschotel te ontdekken.

Java en KNSM trekken vooral hoogopgeleide singles en stellen aan, terwijl Borneo en Sporenburg meer geliefd zijn bij gezinnen met kinderen. Op de laatste twee schiereilanden staan ietwat burgerlijke wijken met rijtjeshuizen. De gerenommeerde architecten hebben niet kunnen beletten dat Borneo en Sporenburg soms verdacht veel lijken op de doorsnee Nederlandse nieuwbouw. "De huizen zijn zeker niet standaard", vertellen Hans Nijholt en Marcel Kool, die samenwonen op Sporenburg. "We wilden in de buurt van het centrum blijven wonen en dit is een van de weinige buurten waar je aan het water ruim kan wonen. De mensen hier doen hun best om er iets van te maken. Iets met stijl."De twee mannen missen in hun buurt soms ook het groen. Alle rijtjeshuizen op Borneo en Sporenburg hebben balkons en patio's in plaats van tuinen. De meeste binnenplaatsen en carports zijn met metalen hekken afgegrendeld, waarschijnlijk om stadsdieven te weren. In deze kleine gevangenisjes rennen kinderen als apen in kooien trappen op en af. Net als op de oude grachten hebben bewoners banken en potten met planten neergezet op de stoep. "Vooral in de zomer leeft iedereen hier op straat. Dat is heel leuk, want dan heb je met iedereen contact."

Dat Amsterdammers niet zo op hun privacy zijn gesteld is ook duidelijk te merken in de Scheepstimmermanstraat. Deze straat op het Borneo-eiland is dé trekpleister voor toeristen en architecten. De bewoners mochten ieder zelf hun huis (laten) ontwerpen. Het resultaat is uniek. De Scheepstimmermanstraat heeft de verscheidenheid die in de andere straten ontbreekt.

Net als op sommige plekken in het oude centrum grenzen de huizen van de Scheepstimmermanstraat aan de achterkant aan het wateroppervlak van een gracht. Doordat de meesten panden grote ramen hebben zijn het net kijkdozen. Het dagelijks leven van de bewoners is als een film te volgen. Hun interieurs - die vaak net zo design zijn als de buitenkant van de huizen - zijn een genot voor passanten. Voor hen is rondstruinen in het Oostelijk Havengebied als een bezoek brengen aan het museum van de 21ste-eeuwse Nederlandse volksgeest. Over alles is hier zo goed nagedacht dat het soms bijna té perfect is. Menselijke details, zoals speelgoed of een verdwaalde kinderfiets, verstoren het straatbeeld van deze catalogus-achtige omgeving. Alleen tijd kan de moderne architectuur van deze schiereilanden karakter geven. Het soort karakter dat afstraalt van gebouwen als pakhuis De Zwijger. Die geven warmte aan een streek waar eerbied voor het toeval of verleden ontbreekt. Of er in de toekomst nog ruimte is voor pakhuis De Zwijger is trouwens onduidelijk. Misschien komt er een cultureel centrum, misschien niet. Dat is de gemeente nog niet zeker van. Door het pakhuis loopt nu een futuristische asfaltbrug naar het Java-eiland.

De krakers die er misschien ooit woonden zijn echter nog niet helemaal verdwenen. Volgens Holmes hebben deze 'stadsnomaden' zich teruggetrokken op de schepen die in het Oostelijk Havengebied liggen. Langs de kades liggen veel rommelige woonboten met namen als De Zwerver, Ideaal II en Ship of Fools. Holmes: "Aan wal is alles clean en netjes, maar op de schepen is dat het tegenovergestelde. Daar bruist nog steeds de cultuur van de alternatieve gemeenschap."

de vier eilanden van Het oostelijk havengebied

Het Oostelijk Havengebied ligt ten noordoosten van Amsterdam en bestaat uit vier smalle schiereilanden: Java, KNSM, Borneo en Sporenburg. Die zijn ontstaan doordat stukken van het IJ - het water dat Noord-Amsterdam van de rest van de stad scheidt - tussen 1876 en 1927 zijn drooggelegd, ter uitbreiding van de Amsterdamse haven.

In 1910 vestigde de Koninklijke Nederlandse Stoomschip Maatschappij (KNSM, nu de rederij Koninklijke Nedlloyd) zich in het Oostelijk Havengebied. Aan de kades lagen toen schepen die goederen haalden uit de Hollandse koloniën. Vooral tijdens het interbellum maakte deze haven een bloeiperiode door, maar daarna ging het bergafwaarts. Nadat de KNSM in 1968 vertrok, liet de gemeente het gebied een tijdje met rust. Er ontstond getouwtrek over de toekomst van de schiereilanden, waardoor lang niets werd ondernomen. Het ene na het andere bestemmingsplan eindigde in de prullenmand. Dat kon niet eeuwig zo doorgaan omdat de grond in Amsterdam te kostbaar is en de woningnood te nijpend. Het Oostelijk Havengebied, dat dichtbij het centrum ligt, was een potentiële goudmijn. Dus gingen rond het begin van de jaren negentig bijna alle gebouwen tegen de vlakte. Ondanks het protest van de bewoners.

eten en aanverwanten

* Voorbij het Einde, Sumatrakade 613 (0031-20/419.11.43)

* Gare de l'Est, Cruquiusweg 9 (0031-20/463.06.20)

* Oceaan, R.J.H. Fortuijnplein 29/

Borneokade (0031-20/419.00.20)

* Odessa, Veemkade 259 (0031-20/419.30.10, www.de-odessa.nl)

* Lizboa, Veemkade 251 (0031-20/419.13.38, www.lizboa.nl)

* Kapitein Kok, Kop van Java (0031-20/600.70.19, www.kapiteinkok.nl)

* Kanis & Meiland, Levantkade 127 (0031-20/418.24.39)

* Boulevard Café, Cruquiusweg 3 (0031-20/693.32.99)

* KHL, Koffiehuis, Oostelijke Handelskade 44 (0031-20/779.15.75)

* Pols Potten, KNSM-laan 39 (0031-20/419.35.41, www.polspotten.nl)

* Keet in Huis, KNSM-laan 303 (0031-20/419.58.31, www.keetinhuis.nl)

* De Ode, Levantkade 51 (0031-20/419.08.82, www.uitvaart.nl/ode)

* Panama, Oostelijke Handelskade 4 (0031-20/311.86.86, www.panama.nl)

* AMP, KNSM-laan 13 (0031-20/418.11.11, www.ampstudios.nl)

* Boot: op steiger 8 achter het Centraal Station van Amsterdam vertrekt een gratis waterbus naar de kop van het Java-eiland.

* Bus: 28s, 32 en 39 vertrekken vanaf het Centraal Station van Amsterdam naar de eilanden. Er is ook een nachtbus (nr. 79).

* Tram: binnenkort rijdt er vanaf het Leidseplein ook een tram naar het gebied (nr.10).

Bekende bewoners * Peter Faber (acteur)

* Rick de Leeuw (schrijver en zanger)

* Huub van der Lubbe (zanger van band de Dijk)

* Joan Nederlof (actrice)

* Tim Krabbé (schrijver en broer van Jeroen)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234