Dinsdag 19/10/2021

Geobsedeerd door de utopie

De Biënnale van Venetië focust dit jaar op kunstenaars die een hoogstpersoonlijke wereld bouwen maar evengoed gangbare opvattingen op hun kop zetten en ontregelende kunst maken. Dit is onze selectie uit de overdaad van de 55ste Biënnale.

Nu de grote ideologieën al een tijd zijn weggevallen en de ontkerkelijking een feit is, wordt er naar andere systemen en ander houvast gezocht. Misschien hebben die bedenkingen meegespeeld bij de curator van de 55ste Biënnale van Venetië om als thema voor het grootste hedendaagse kunstevenement ter wereld 'Het Encyclopedische Paleis' te kiezen.

Zo is er het type kunstenaar dat klasseert en een eigen wereldorde ontwerpt. Dat verklaart ook de aanwezigheid van outsiderkunst in Venetië, omdat bij die kunstenaars vaak een zekere systeem-dwang optreedt en zij bij uitstek een eigen universum ontwerpen.

Op haar sterkst is de expo wanneer ze de toeschouwer meezuigt in fascinaties, obsessies en utopische dromen, en diezelfde toeschouwer op het verkeerde been zet. Op haar zwakst is ze als ze weinig meer te bieden heeft dan de kunstenaar als verzamelaar en sprokkelaar. Op die momenten wordt het een overzicht van maquettes of een ouderwets etnografisch kabinet. Ook schuift ze soms te veel in de richting van theosofie, allerhande kosmologieën, spiritisme en de kunstenaar als medium, zoals bij de Zweedse zweverige kunstenares Hilma af Klint (1862-1944) en de performances die Tino Sehgal opzet - tussen séance en gebedswake in. Ronduit klef.

Past het ook in dat algehele klimaat van religieus reveil dat voor het eerst de Heilige Stoel, Vaticaanstad dus, een eigen inzending heeft op de Biënnale?

Architectuur van bomen

Maar terug naar de thematentoonstelling. Van de Belgische kunstenaar Patrick Van Caeckenbergh(1960) zou je verwachten dat zijn magische assemblages getoond worden waarin hij fabels en sprookjes als sleutels tot kennis van de wereld bijeenbrengt. Van Caeckenbergh is gefascineerd door encyclopedische kennis. "Ik studeer veel", zegt hij. "Biologie, neurologie, architectuur. Nu ben ik geobsedeerd door fysica. Maar ik wil vooral die encyclopedische kennis beheersbaar maken."

Van Patrick Van Caeckenbergh wordt een prachtige reeks bomen getoond. "Geen classificatie", zegt hij zelf, "hoewel het erop lijkt." Op het eerste gezicht gaat het om foto's, maar het zijn ragfijn getekende monumentale bomen. Van Caeckenbergh werkt met een ultrafijn potlood en kalkpapier. Het vergt veel concentratie. "Ik hou het tekenen telkens maar twintig minuten vol. Maar het geeft me een grote rust."

Het gaat niet om de pure weergave van de oeroude bomen die het atelier van de kunstenaar omgeven. "De bomen zijn hyperrealistisch, maar verzonnen. Het is pure architectuur." Soms brengt hij in de boom - altijd kaal en geïsoleerd - menselijke trekken aan als een voet of een oog, hij maakt een kabouterdeur of -venster of laat de boom bijna zweven in het wit. "Elke boom is een partituur en ik ben de dirigent", aldus de kunstenaar." Het is een adembenemende serie, een familiealbum.

Ook de Braziliaan Arthur Bispo do Rosário (1910-1989), een outsiderkunstenaar, leefde voor zijn fascinaties. Gedurende de vijftig jaar die hij opgesloten zat in een psychiatrisch hospitaal in Rio, maakte hij honderden werken, waaronder scheepsmaquettes. Hij had nu eenmaal bij de marine gewerkt. Opvallendst zijn de tapijten en banieren waarin hij een hele wereld probeerde samen te vatten: poëzie, voorspellingen, pictogrammen en teksten over onmogelijke liefde. Ooit had hij gedroomd dat hij god zou vertegenwoordigen bij het einde der dagen - en daar bereidde hij zich op voor. Hij maakte ook installaties met gevonden voorwerpen, gereedschap, schoenen, blikken en lepels. Zijn werk leest als een hoogstpersoonlijke catalogus van 'zijn' wereld.

Totaal anders gaat de Vietnamese kunstenaar Danh Vo te werk. Hij importeerde de houten draagstructuur van een katholieke kerk uit zijn thuisland - 200 jaar oud en klaar om gesloopt te worden - plus andere structuren, zoals een spieraam van een, naar verluidt, schilderij van Caravaggio, en objecten die een persoonlijke of koloniale betekenis hebben. Vho, die in 1979 met zijn ouders Noord-Vietnam ontvluchtte, is een rusteloze verzamelaar en is vooral bezig met de manier waarop land en geest gekoloniseerd worden.

Akelig, harig diertje

Binnen het 'Encyclopedische Paleis' heeft de Amerikaanse kunstenares Cindy Sherman een minitentoonstelling opgezet: ze toont geen eigen werk, wel haar verzameling fotoalbums van travestieten uit de jaren vijftig. Die confronteert ze met het werk van onze landgenoot, de Waalse fotograaf Norbert Ghisoland (1878-1939, zie ook op de vorige pagina's 6-7 in M), die in in zijn fotostudio in Frameries, in het hart van de Borinage, meer dan negentigduizend foto's maakte en de lokale bewoners, vooral mijnwerkers, de mogelijkheid gaf zelf een kostuum en decor te kiezen - zo creëerde hij voor hen een kortstondige droomwereld.

Sherman is gefascineerd door rollenspel, gender en ingesleten verwachtingspatronen. Daar gaat haar schitterende minitentoonstelling ook over: met sterk werk van Jimmie Durham en Paul McCarthy. Simmons & McCollum tonen opgeblazen close-ups van miniatuurmensen, die zo Baconiaanse trekken krijgen. Erg verontrustend wordt het bij Rosemarie Trockel: in een wiegje ligt een baby met een vlieg op de wang. Een akelig harig, amorf diertje ligt mee in de wieg, en ademt rustig. Spanning tussen dreiging en rust, leven en dood. Sherman heeft gezorgd voor een hoogtepunt in Venetië.

In het Centraal Paviljoen, waar de thematentoonstelling voortgaat, is het helaas rommelig en vervluchtigt het thema. Daar glijdt de curator uit en wordt het concept een opeenstapeling van Jungiaanse en tantrische kitsch. Enkele schilders steken daar gelukkig bovenuit, onder wie Thierry De Cordier. Van hem wordt de cyclus sublieme schilderijen getoond, waarin de inktzwarte, gebeeldhouwde Noordzee langzaam transformeert tot een berg. In dezelfde ruimte krijgen zijn perfect opgehangen schilderijen het gezelschap van twee stalen blokken van de Amerikaanse kunstenaar Richard Serra: de rauwheid van die oppervlakken harmonieert opvallend met de ruw-meticuleuze aanpak van De Cordier. Een ode aan de verf, aan de zee en de moeder, la Mer et la Mère.

De 94-jarige Maria Lassnig maakt springlevende, weinig verhullende schilderijen in fluoverf. Ze schildert hoe ze zich voelt, niet hoe ze eruit ziet. Vandaag krijgt ze de Gouden Leeuw voor een carrière.

In de officiële selectie van de vorige Biënnale zaten geen Belgen. Nu zijn er vier, want behalve Van Caeckenbergh, De Cordier en Ghisoland, is het duo Jos deGruyter & Harald Thyspresent met een bevreemdende video waarin levensgrote poppen fantasieën en clichés debiteren. Voor de Belgische deelnemers in en buiten de Biënnale, zoals Koen Vanmechelen, Renato Nicolodi, Jan Fabre en de in Ronse werkende Nederlander Mark Manders, werd de drietalige site www.belgianpavilion.be ontwikkeld. Een Vlaams-Waals initiatief, een resultaat van het cultureel akkoord dat minister van Cultuur Joke Schauvliege (CD&V) in december 2012 met de Franse gemeenschap sloot.

Mark Manders is de officiële inzending van Nederland. Nederland en België zijn ook in Venetië buren en zo is Manders naast Berlinde De Bruyckere te zien. De tegenstelling kan nauwelijks groter zijn: het Nederlandse paviljoen baadt in het licht, het Belgische is verduisterd. De Bruyckere maakt één grote sculptuur, Manders een serie monumentale én minimale sculpturen. Zijn werk is divers en ademt toch één sfeer. Mind Study is de adembenemende blikvanger. Het is een werk boordevol spanning: een half afgewerkte meisjessculptuur balanceert op de rand van een tafel, die zelf balanceert op één poot, en lijkt klaar om weggekatapulteerd te worden. Maar Manders verrast ook met een omgekeerd kopje dat een schaduw werpt op twee beenderen. Bijzonder sterk in zijn veellagige eenvoud.

Nogal wat nationale inzendingen, traditiegetrouw in de paviljoenen van de Giardini, ontgoochelen. Soms lijkt het een Eurovisiesongfestival van de beeldende kunst: hol en kitscherig. Dat geldt voor Canada en ook voor Groot-Brittannië, waarJeremy Deller niet verder raakt dan clichés in zijn catalogus van Englishness.

Waar is de Eiffeltoren?

Nog landen plaatsen vraagtekens bij nationalisme. Frankrijk en Duitsland wisselen van paviljoen. Duitsland nodigde vier buitenlandse kunstenaars uit, onder wie Ai Weiweials verbindende factor. De Chinese dissident mag de truc met de aan elkaar gelijmde krukjes nog eens overdoen, terwijl de tentoonstelling zelf een ongeleid projectiel is.

Denemarken haalt nationalisme veel scherper onderuit: Jesper Just sloopt en verbouwt het paviljoen en toont video's van een apocalyptische wereld, waarin landmarks als de Eiffeltoren plots 'elders' blijken te staan. Noties als verwachting, herkenbaarheid en nationalisme worden uit evenwicht gebracht.

Ook de Russen doen iets soortgelijks. Uitgerekend de natie met superrijke oli-garchen actualiseert de mythe van Danaë met cynische performances over hebzucht. Gouden muntstukken vallen uit de lucht en mogen alleen door vrouwelijke toeschouwers worden opgeraapt. Mannen kijken toe.

Het armlastige Griekenland maakt een statement met History Zero: de wereld draait om geld. In drie video's zien we respectievelijk clochards, een arty-farty galeriehouder en een rijke kunstverzamelaarster. Drie aparte werelden, die toch verbonden zijn.

Er mag ook gelachen worden. In het Oostenrijkse paviljoen wordt een perfecte imitatie gepresenteerd van een Disneycartoon: drie minuten zorgeloos vertier, waar een titanenwerk aan voorafging. Een tijdcapsule vol Americana. En Fischli & Weiss brengen geen geclassificeerd overzicht van het banale, zoals we zouden verwachten, maar honderden grappige beeldjes in klei. Van de ouders van Einstein net na de copulatie tot James Ensor, die als een monsterlijk masker 'naar het gekostumeerd bal' gaat.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234