Vrijdag 09/12/2022

AchtergrondWater

Genoeg water op aarde, maar toch watertekort. Hoe kan dat?

Een droog veld in India. Niet enkel Europa kampt met grote droogte, ook de rest van de wereld wordt zwaar getroffen. Beeld AFP
Een droog veld in India. Niet enkel Europa kampt met grote droogte, ook de rest van de wereld wordt zwaar getroffen.Beeld AFP

Schoon drinkwater is voor een kwart van de wereldbevolking niet vanzelfsprekend. Toch is er genoeg zoet water op de aarde. Wat gaat er mis?

Onno Havermans

Sla een put en je hebt water. Soms moet je wat dieper graven of boren, maar uiteindelijk borrelt het grondwater op. Na water te zuiveren van zout, ijzer en chemicaliën is het meestal wel geschikt om te drinken, te wassen en akkers te besproeien. Water zit bijna overal, zelfs onder de Sahara.

Toch hebben volgens Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) meer dan 2 miljard mensen − een kwart van de wereld­bevolking − geen toegang tot schoon en veilig drinkwater. Dit komt vooral door droogte, slecht beheer en vervuiling van bronnen. In de Hoorn van Afrika wachten volgens Unicef meer dan 20 miljoen mensen, onder wie 10 miljoen kinderen, op water en voedselhulp.

Die waterstress krijgt een stevige impuls door de klimaatverandering, die deze zomer wereldwijd nadrukkelijk voelbaar is. Europa kampt met de ergste droogte in vijfhonderd jaar, blijkt uit onderzoek van The Global Drought Observatory.

In de Verenigde Staten doen wanhopige boeren hun koeien van de hand of zien ze hun graanoogsten mislukken. In China vallen landbouw en industrie stil door hitte en droogte. Intussen wordt Pakistan juist getroffen door de zwaarste regenval in dertig jaar, die huizen en gewassen wegspoelt, waardoor miljoenen mensen dak- en werkloos raken en hongersnood dreigt.

Nog maar een jaar geleden kampten ook Duitsland, België en Nederland met overvloedige regenval. De overstromingen laten zien dat er genoeg water is, maar de droogte beperkt het aanbod en maakt duidelijk dat water schaars kan zijn. Zelfs waterrijk Nederland heeft deze zomer een officieel watertekort.

Toch is er wereldwijd genoeg zoet water, zegt de Utrechtse hoogleraar geografische hydrologie Marc Bierkens. Het gaat mis bij de verdeling ervan. En neerslag valt niet op de momenten dat het het hardst nodig is, zegt universitair hoofddocent en expert droogtebeheer Micha Werner van IHE Delft Institute for Water Education, het Unesco-kennisinstituut voor water. We hebben het meeste water nodig als dat het minst beschikbaar is, vult de Twentse universitair docent waterbeheer Rick Hogeboom aan.

1 procent grondwater

Zoet water is maar een klein deel van al het water dat 70 procent van de aarde bedekt. Liefst 97,5 procent van de bijna 1,4 miljard kubieke kilometer water – 1 kubieke meter is 1.000 liter, 1 kubieke kilometer is 1 biljoen liter – is zout. Van de resterende 2,5 procent zit twee derde vast in ijs­kappen en gletsjers. Dan blijft er minder dan 1 procent over, waarvan een klein deel stroomt in rivieren en meren en veruit het meeste verstopt zit in de bodem.

Dat grondwater is ook niet overal even goed beschikbaar. In principe zorgt de kringloop van het water op aarde − verdamping van zeewater, regen boven land en afvoer naar de bodem en terug naar zee − voortdurend voor de aanvulling van de watervoorraden. Maar juist op plaatsen waar de aanvulling door neerslag ­beperkt is, blijkt de vraag groot, zegt Bierkens. Veruit het meeste opgepompte grondwater is nodig voor ­irrigatie. Water dat niet wordt aangevuld is niet hernieuwbaar en gebruik van niet-hernieuwbaar grondwater put de voorraden uit, legt de hoog­leraar uit.

Samen met zijn Utrechtse collega Niko Wanders, droogtespecialist, onderzoekt Bierkens momenteel hoeveel grondwater er is op de wereld en hoeveel daarvan duurzaam kan worden gewonnen. Dat moet leiden tot een wereldwaterkaart met hotspots waar de meeste schaarste te verwachten is.

watertekort Beeld DM
watertekortBeeld DM

Zo’n hotspot is de Amerikaanse staat Californië, waar veel grondwater wordt opgepompt voor de teelt van amandelen en citrusvruchten. Dat gebeurt ook voor de rijstvelden in de Indus- en Gangesvalleien in India. De moesson kan daar weliswaar overvloedig zijn, zoals de overstroming in Pakistan laat zien, maar het groeiseizoen is juist relatief droog.

“Omdat de Indiase overheid elektriciteit subsidieert, kunnen de boeren hun pompjes laten draaien”, zegt Bierkens. “In Californië brengen de gewassen zoveel op dat boeren steeds diepere en duurdere putten kunnen slaan. Maar de verschillen tussen arm en rijk nemen toe, ecosystemen verdrogen, voor de natuur zijn herstelmaatregelen nodig en drinkwater moet van elders worden aangevoerd. Die zogeheten afwentelingskosten worden niet meegenomen.”

Voetafdruk

Ook in landen als Spanje, Israël, Saudi­-Arabië en Iran is sprake van uitputting, die veelal gelijk opgaat met verzilting. ­Waterschaarste is voedselschaarste, zegt Bierkens. Voor het telen van gewassen is immers veel water nodig, en in het groeiseizoen valt meestal niet voldoende regen.

Mede daardoor groeit onze watervoetafdruk, zegt Hogeboom, die ook directeur is van het Water Footprint Network. “Drinkwater is maar een heel klein deel van ons watergebruik. Het grootste deel is nodig voor producten, vooral voedsel. Net als de CO2-voetafdruk groeit de watervoetafdruk, dus de hoeveelheid water die nodig is voor producten die we gebruiken, naarmate we meer consumeren.”

Zo is voor een kopje koffie omgerekend al 140 liter water nodig, van het groeien van de plant tot aan het branden en verpakken van de bonen. Een jeansbroek vergt 8.000 liter water. Vegetarisch eten en minder katoenen kleding kopen heeft veel meer effect op de waterschaarste dan minder lang te douchen of de tuin minder te sproeien. Al is het vervangen van katoen door synthetische stoffen uiteindelijk veel schadelijker voor het water, door het vrijkomen van microplastics. En een tomaat uit een binnenlandse kas vraagt minder water dan een zongerijpte tomaat uit Spanje, maar het kost wel gas en dus CO2-uitstoot om die te telen.

“Als mensen rijker worden gaat de voetafdruk omhoog”, zegt Hogeboom. “Maar de hoeveelheid beschikbaar water neemt niet toe. Op veel plekken op aarde zijn de gevolgen daarvan zichtbaar. De verdeling van water gaat harder schuren bij droogte, zelfs hier. Wie krijgt het water eigenlijk? Op wereldschaal raakt het water nooit op, maar daar koop je niks voor als de tijd en plaats niet goed zijn. Op sommige plekken op aarde raakt het water wel degelijk op, want er is maar een bepaalde hoeveelheid aanwezig. En er moet water aanwezig blijven in het systeem, voor de natuur.”

Werner wijst op São Paulo: een Braziliaanse stad van 23 miljoen inwoners die in een stroomgebied ligt dat te klein is voor zoveel mensen. “Dan kun je wel draaien aan de vraag naar water, maar als die te groot is moet je andere bronnen zoeken. En bufferen in natte periodes, om day zero te voorkomen, de dag dat de stad zonder water komt te zitten, zoals Zuid-Afrika vier jaar geleden bijna overkwam.”

Kwetsbare groepen

Kwetsbare groepen lijden het eerst onder waterschaarste, weet Werner. Met name in minder goed georganiseerde landen. “Als er geen centrale voorziening is, hebben ondiepe putten die veelal in drinkwater voorzien het moeilijk, vooral in de ­favela’s rond steden als São Paolo of in rurale gebieden. Zeker als het grondwatergebruik voor irrigatie de hernieuwbaarheid overstijgt, zoals in India.”

Andere gewassen zijn ook bij grondwateruitputting een oplossing, zegt Bierkens. “In plaats van rijstvelden die permanent onder water staan, zou India mais kunnen telen, of rijst die kan groeien zonder onder water hoeven te staan.”

Ook efficiënter watergebruik, zoals niet sproeien (waarbij veel water verdampt) maar druppelirrigatie, en het infiltreren van te veel neerslag in de bodem helpt. “En om overmatig gebruik tegen te gaan, moet je water de prijs geven die het kost.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234