Donderdag 19/09/2019

Geniaal aan de rand van het circus

Elf mentaal gehandicapten, vier professionele circusartiesten, twee komedianten en een muzikant die zelfs aan een tafelpoot een ontroerend deuntje weet te ontlokken. Samen met Duracell-konijn Catherine Magis vormen ze La Bande de Z'Ouffs en hun internationaal gelauwerde stuk Complicités opent vandaag het Kortrijkse Festival van de Verwondering. Le huitième jour op een trapeze? Niet helemaal.

Als ik op dinsdagmiddag naar de repetities ga kijken in het Brusselse Espace Catastrophe, zitten ze in een kring: L'homme le plus fort, Dandy One en Dandy Two, Mine de Rien, Le roi du rola bola, Papy One en Papy Two, L'Homme-Papillon enL'Acrobate et ses BBB (Beaux Bébés Ballons). Vlindermens Edouardo (25) gebaart dat ik naast hem moet zitten. Al van bij het binnenkomen, heeft hij zich over me ontfermd. "T'es qui? Tu es nouveau, non? Moi, c'est Edouardo, l'Homme-Papillon'. De jongeman duwt zijn bril op zijn neusbrug en toont drie pockets in zakformaat, met titels als Hoe overkom ik mijn angsten of Tips voor een geslaagd leven.

"Ik lees veel". Edouardo lacht gretig. Later die middag, als hij me uitvoerig heeft verteld over la famille nous, vertrouwt hij me toe dat hij het volgende stuk zal regisseren. "Beter dan Catherine, nog beter". Edouardo heeft namelijk eenZwart boek, waarin hij nauwkeurig al zijn observaties noteert. Zijn Plannen voor Alles. "We kunnen alles doen. We hebben al veel succes gekend. Zelfs in het buitenland."

De twee Papy's, musicerende clowns die samenwerken met Max Vandervorst, knikken instemmend. "C'est sûr. On est connu, quoi", valt Claudia BBB hen bij.

Sinds de uitverkochte première in het Brusselse Théâtre Varia in februari van vorig jaar, bracht La Bande de Z'Ouffs de voorstelling Complicités in Belgrado, Toulouse, Luik, Fossano, Geel en Neerpelt, en de tournee loopt nog tot in 2014. Laurent Ancion schreef een boek over het hele avontuur en dit najaar vertoont de RTBF een documentaire over het gezelschap.

Mannengek

Catherine Magis komt de kamer binnen. Onwaarschijnlijk energiek en hartelijk legt ze uit wat er vandaag en in de komende weken op het programma staat en vervolgens overloopt ze de planning met de in te oefenen nummers. Claudia riposteert. "Ik wil geen sit-ups meer doen, ik moet met mijn Quintijn repeteren." Catherine lacht. "We weten dat je een mannengek bent en dat je de hele dag bij hem wil zijn, liefje, maar het moet nu even."

Het gezelschap verspreidt zich over de verschillende zalen. De Dandy's oefenen met een professionele jongleur hun ballennummer, de Papy's stellen zich op naast de imaginaire deur en een verdieping hoger skatet Virginie, Mine de Rien, naar Alessandro, die haar vervolgens op zijn rug door de lucht laat zweven. "Dat is als een zak aardappelen, ma fille", berispt Magis haar met een knipoog, terwijl ze op de turnbank gaat zitten.

"C'est un vrai cadeau." De Luikse fluistert het met een dankbare zucht. Toen de organisatie Créahm (Creativiteit en Mentale Handicap) haar in januari 2008 opzocht met de vraag of ze een voorstelling wilde maken met mensen van alle leeftijd die het downsyndroom hebben, was ze niet wild van het idee. Magis zat zelf in Montréal op de beste circusschool ter wereld, ze werkte met grote namen uit alle windhoeken en heeft het circus in België als Madame Catastrophe zowaar heruitgevonden.

"Aan de ene kant hou ik wel van uitdagingen", zegt ze beslist, "maar ik gruwde bij de gedachte van een therapeutische opvoering voor een publiek dat al even beleefd als vermoeid applaudisseert omdat 'die arme gehandicapten' toch blijk geven van enige verdienste. En toch besloot ik het te proberen, op mijn voorwaarden dan. We zouden een kwalitatief hoogstaande voorstelling maken voor een groot publiek, speelbaar in België en daarbuiten."

In de maanden die volgden passeerden tientallen potentiële artiesten de revue tijdens wekelijkse workshops. Zij maakten kennis met de basistechnieken van het circus en Magis leerde hun wereld kennen. De ultieme test was een drie weken durende stage in de zomer van 2008, die uitmondde in een selectie van toen nog twaalf mannen en vrouwen. "Motivatie, fysieke capaciteiten en authenticiteit, dat waren voor mij de voorwaarden. En wat ik kreeg, overtrof mijn stoutste verwachtingen. Terwijl 'normale' mensen voortdurend en vaak vruchteloos trachten om het hier en nu vast te houden, hebben mijn spelers daar volstrekt geen moeite mee. Ze zijn alleen dit moment. En: oprecht verwonderd, eerlijk geëmotioneerd en begiftigd met een franjeloze overgave."

"Natuurlijk ging het op sommige vlakken ook moeilijker dan met 'gewone' artiesten. De helft van hen definieerde hoogtevrees als niet op een bankje durven staan. Maar vier jaar na datum klimmen ze op een structuur die vijf meter hoog is. Sans rien.

"Bovendien studeren ze nummers anders in. Hun geheugen is vooral visueel, dus filmden we ze elke keer en lieten hen daarmee ook thuis oefenen. Voor elk van hen werd een parcours uitgewerkt en gefilmd, met alle codes en verantwoordelijkheden. Elke artiest werkt in een duo, vaak met een professional. Bovendien kregen ze allemaal een bewaarengel: een beroepsjongleur of acrobaat die niet noodzakelijk in de voorstelling speelt maar die hen persoonlijk begeleidt."

Magis breidde de visuele wereld van haar acteurs uit door hen te laten kennismaken met de beste scènes uit de films van Charlie Chaplin, Buster Keaton, Laurel en Hardy, etcetera. Ze stond er wel op dat ze zelf de voorstelling mee invulden met wie ze waren en wilden zijn. "We organiseerden tal van gesprekken en vergeleken hun antwoorden met die van hun ouders en omgeving. Dat was bijwijlen ontnuchterend : wil de jongen Johnny Hallyday ontmoeten of een talkshow presenteren op de televisie, denkt zijn moeder dat zijn geluk in een baan bij een beschutte werkplaats ligt.

"Voor mezelf was het evenwel eenvoudig: droomt Virginie van een huwelijk met Philippe op een boot op de Noordzee, dan meet ik haar in de voorstelling een hoepel aan en een witte jurk van gaas."

Halve indigestie

Complicités en vooral de jaren van hard werk die eraan voorafgingen, hadden een grote invloed op de artiesten en hun omgeving. "Er is evengoed een fysieke als een mentale impact. Het gros van hen at teveel en leefde een voorgeprogrammeerd bestaan. Door deze voorstelling te maken, zagen ze nieuwe mogelijkheden en beseften ze dat hun lichaam hun ultieme communicatie-instrument is, een machine die geolied moet zijn en dus geen permanente toestand van halve indigestie verdraagt.

"Minstens even belangrijk was de mentale evolutie naar autonomie. Een mening hebben, neen durven zeggen, het zijn niet meteen vaardigheden die we mentaal gehandicapten per se willen bijbrengen. Immers, dan moeten we rekening met hen houden en daar zijn we in onze perceptie van hen als mindermensen niet echt toe bereid.

"Bovendien staren we ons blind op de macht van het woord. Misschien ligt daar juist de grote kracht van het multidisciplinaire circus, waarin de creativiteit centraal staat. Niet alleen met woorden wordt er gesproken, maar met elke beweging, elk deuntje, elk gebaar."

De première in Varia was in dat opzicht veelzeggend. "Na afloop krijg ik van een van de moeders een sms. Ze schrijft dat ze voor het eerst in haar leven trots is op haar kind. Ik wist niet of ik moest lachen of huilen. Een ander personage, dat permanent in een instelling woont, zag zijn vader daar voor het eerst in maanden. De man kwam na lang aarzelen naar me toe, met de vraag hoe hij aan zijn zoon kon uitleggen dat hij het stuk fantastisch vond. Met een pijnlijke blik in zijn ogen verzekerde hij me dat hij hem niet zou begrijpen."

Vanavond opent Complicités het Festival van de Verwondering, 20u. Morgenmiddag wordt het stuk om 15u uitgevoerd. Het festival loopt op verschillende locaties in Kortrijk en Marke t.e.m. zondag. info: www.humorologie.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234