Donderdag 22/04/2021

Genekt door de nazi's

Onder de mokerslagen van de Eerste Wereldoorlog werd Zweigs passie voor een verenigd Europa geboren

Stefan Zweig

De wereld van gisteren

Oorspronkelijke titel: Die Welt von gestern

Vertaald door Willem van Toorn

Arbeiderspers, Amsterdam, 431 p., 19,95 euro.

Autobiografie van Stefan Zweig blijkt een uitzonderlijk historisch en literair document

De twintigste eeuw was de gruwelijkste uit de geschiedenis. Over de overgang van het schijnbaar onstuitbare optimisme naar de complete ineenstorting van de Europese beschaving schreef de Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig het magistrale boek De wereld van gisteren.

Door Dirk Verhofstadt

Op 22 februari 1942 pleegde Stefan Zweig samen met zijn vrouw zelfmoord in Brazilië. Als emigrant op de vlucht voor het naziregime had hij daar kort voor zijn dood zijn herinneringen opgetekend aan een wereld die naar hij vreesde op het punt stond te verdwijnen. De in 1944 postuum verschenen autobiografie biedt een indrukwekkend beeld van zijn geboortestad Wenen en het oude Europa waarmee Zweig zich als (geassimileerde) Jood, geëngageerd schrijver en humanist sterk verbonden voelde. Onder de mokerslagen van de Eerste Wereldoorlog werd Zweigs passie voor een verenigd Europa geboren. Zijn droom voor een vrij en verenigd Europa loopt als een rode draad door dit boek, dat veel meer is dan een autobiografie. Het is een uitzonderlijk historisch en literair document.

Het lijkt vandaag ondenkbaar hoeveel vrijheid er in Europa bestond voor de Eerste Wereldoorlog. Mensen konden van het ene land naar het andere reizen zonder paspoort of visum. Er bestonden toen geen verblijfsvergunningen. Er heerste een klimaat van tolerantie en kosmopolitisme. Wetenschap en techniek maakten het leven boeiend en ook sociaal gezien was er vooruitgang. De mensen voelden zich veilig, er was orde en rust. Zweig noemde die periode "de gouden eeuw van de zekerheid", ook voor de Joden die zich na eeuwen eindelijk aanvaard voelden en zich met overtuiging integreerden in de samenleving. Tegelijk ervoer de auteur zijn schooljaren als beklemmend. Dat werd gecompenseerd door de openheid in de koffiehuizen, waar nieuwe ideeën gretig werden uitgewisseld. Op die manier kwam de jonge Zweig in contact met het werk van Nietzsche, Hofmannsthal, Rilke en Mahler. Hij begon zelf te schrijven en stuurde een tekst naar de Neue Freie Presse, waar hij in contact kwam met Theodor Herzl. Die streefde naar een eigen Joodse staat, iets wat de jonge Zweig toen nog niet begreep. "Onze taal is Duits en niet Hebreeuws, ons vaderland is het mooie Oostenrijk", zo schreef hij. Hoezeer hij zich toen vergiste, zou later blijken, toen het latente antisemitisme omsloeg in pogroms en vernietiging.

In die jaren voor 1914 kon Zweig zich niets anders indenken dan een onbezorgde eeuw vol optimisme over de toekomst. "We juichten in Wenen, toen Blériot over het kanaal vloog, alsof hij een held van ons eigen land was; de trots op de elk uur nieuwe triomfen van onze techniek en onze wetenschap leidde voor het eerst tot een Europees gemeenschapsgevoel, een Europees bewustzijn." Hij begreep niet waarom al die tevreden mensen zich met zo'n enthousiasme in die Grote Oorlog gooiden. Zijn enige verklaring is dat ze toen blijkbaar een "overschot aan energie" hadden. De massa bezweek onder de nationalistische retoriek. Miljoenen jonge mensen trokken begeleid door fanfares en vlaggen, juichend en bejubeld, met de stellige overtuiging van een snelle overwinning, naar de slachtvelden. Daar werd de bloem van de Europese beschaving vernietigd.

Zweig zag met lede ogen hoe zijn vrienden veranderden van oprechte pacifisten in fanatieke patriotten. Hijzelf deed er niet aan mee en schreef de tekst 'Aan de vrienden in het vreemde land', waarop Romain Rolland, 'het geweten van Europa', enthousiast reageerde. "Als een witte duif kwam hij uit de met brullende, stampende, razende beestachtigheid volgeladen ark." Een opmerkelijk staaltje van moed en broederlijkheid tot ergernis van de politieke en militaire leiders die onvoorwaardelijke dienstbaarheid en vaderlandsliefde eisten. Achter de frontlinie, op treinen en in overvolle ziekenboegen registreerde Zweig de ellende van de oorlog. Hij had de moed om de autoriteiten te weerstaan en zijn boodschap van vriendschap boven elke volksverbondenheid verder te verkondigen. Dit was nog mogelijk tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar niet meer tijdens het nazisme. Toen werden alle kritische stemmen letterlijk opgeruimd.

Na de oorlog keerde het optimisme kort terug. "We geloofden in het fantastische programma van Wilson (...) we zagen in die tijd in het oosten, waar de Russische revolutie nog haar wittebroodsweken beleefde met humane en idealistische ideeën, een aarzelend licht opkomen. We waren dom, ik weet het", aldus Zweig. Het optimisme werd genekt door uitzichtloosheid en in de plaats kwamen rancune, verbittering en afkeer voor elke autoriteit. Toen werd Walter Rathenau vermoord, een van de laatste steunpilaren van de liberale democratie. Enkele jaren later kwam Zweig zelf onder druk van fascisten die hem verweten een kosmopoliet te zijn, een Jood, een onafhankelijk denker. De opkomst van Hitler verraste de auteur niet helemaal. "Er leefde een enorm verlangen naar orde in alle lagen van het Duitse volk, dat altijd al meer gehecht was geweest aan orde dan aan vrijheid en recht." De fascisten keerden zich niet alleen tegen hun politieke tegenstanders maar ook tegen al wie zich niet inschakelde in hun systeem. De boeken van Zweig werden door de nazi's verbrand.

Vroegere kennissen weigerden om zich nog langer met de Jood Zweig in het openbaar te laten zien. Zijn boeken verdwenen uit bibliotheken en hij werd slachtoffer van huiszoekingen. Hij trok naar Londen en Zuid-Amerika. In 1937 ging Zweig een laatste keer naar Oostenrijk om zijn familie te bezoeken. Enkele maanden nadien viel het land ten prooi aan Hitler en werd het een onderdeel van het Duitse Rijk. Het wereldgeweten bleef toen doofstom. Maar in de praktijk had deze Anschluss enorme gevolgen, vooral voor de Joden. De auteur verwijst naar zijn oude moeder die niet langer op een bank in het park mocht zitten om op adem te komen omdat ze een Joodse was. Het is een verbijsterend voorbeeld van de onmenselijkheid van elk fanatiek denken waarin mensen worden opgedeeld volgens hun ras, geloof en etnie.

Stefan Zweig zag met de opkomst van het nazisme zijn droom voor een verenigd Europa ten onder gaan. "De meest wezenlijke taak waaraan ik veertig jaar lang alle kracht van mijn overtuiging had gegeven, de vreedzame vereniging van Europa, was te schande gemaakt." Hij kon het niet langer verdragen en pleegde zelfmoord "aus freiem Willen und mit klaren Sinnen". De getuigenis van Zweig vormt een belangrijke bijdrage tot onze historische kennis. Duw het onder de neus van alle eurosceptici.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234