Dinsdag 05/07/2022

AnalyseBestuur

Gemeentefusies in Vlaanderen: een kwestie van schaal, geld en partijpolitiek

Bart Somers (Open Vld), titelvoerend burgemeester van Mechelen. Beeld BELGA
Bart Somers (Open Vld), titelvoerend burgemeester van Mechelen.Beeld BELGA

Mechelen en Boortmeerbeek willen fusioneren vanaf 2025. Dat de stad en de gemeente in twee verschillende provincies liggen, vormt geen obstakel. Liefde zonder grenzen, zeg maar. Al speelt er veel meer.

Jeroen Van Horenbeek

Ooit - nog niet zo lang geleden - telde ons land meer dan 2.300 gemeenten. In de jaren zeventig werd onder leiding van premier Gaston Eyskens dat aantal door vier gedeeld. Vandaag blijven er welgeteld 300 Vlaamse gemeenten over, en dit getal zal verder dalen. Heel wat burgemeesters hebben plannen voor een fusie met een of meerdere buurgemeenten. Het codewoord is ‘schaalvergroting’.

Een (onvolledig) overzicht van de bestuurlijke paringsdansen: Antwerpen en Borsbeek, Oostkamp en Beernem of Zedelgem, Tessenderlo en Ham, Eeklo en Sint-Laureins, Kaprijke of Assenede. Lokeren en Moerbeke. Oudenaarde, Kluisbergen, Kruisem en Wortegem-Petegem. Beveren en Kruibeke. En nu dus Mechelen en Boortmeerbeek: een stad uit de provincie Antwerpen met een gemeente uit Vlaams-Brabant.

Alleen winnaars

Voor titelvoerend Mechels burgemeester Bart Somers (Open Vld) gaat het om een win-win. Ook de inwoners van Boortmeerbeek kunnen als deel van Mechelen - er zouden drie districten komen, naar het Antwerpse voorbeeld - rekenen op de voordelen van schaalvergroting. Zijnde een beter bestuur voor minder centen. Somers: “Ik weet dat bij een fusie altijd een stuk emotie komt kijken, maar met dit kader zijn er alleen winnaars. Met deze samenwerking gaan we er allemaal op vooruit.”

Dat Somers zich waagt aan een fusie mag niet verbazen. Als Vlaams minister van Binnenlands Bestuur heeft hij eigenhandig een plan opgesteld waarbij fusies tussen grote gemeenten financieel beloond worden door de Vlaamse overheid. Sinds 2020 geldt: hoe meer inwoners worden samengebracht, hoe meer schulden Vlaanderen voor zijn rekening neemt per inwoner. Het plafond voor schuldverlichting is bovendien verhoogd van 20 miljoen euro naar 50 miljoen euro.

Het nieuwe Mechelen zal meer dan 100.000 inwoners tellen. Dat is belangrijk voor de dotatie uit het Gemeentefonds. Leuven bijvoorbeeld kreeg jaarlijks 10 miljoen euro extra zodra het de kaap van 100.000 inwoners had overschreden. Het budget van Boortmeerbeek bedraagt vandaag 14 miljoen euro. Een stevige financiële plus dus.

“Een fusie met Boortmeerbeek is niet meer dan een financiële opportuniteit van Somers om de schuldenberg van de stad Mechelen met 50 miljoen euro te laten zakken”, oordeelt Karl Lauwers, voorzitter van CD&V Mechelen. Zijn partij zit in beide gemeenten in de oppositie. “We zijn absoluut niet tegen fusies, maar zien de logica van deze keuze niet. Er is op dit moment geen enkel samenwerkingsverband tussen de twee gemeenten. Een fusie met Sint-Katelijne-Waver of Bonheiden zou veel logischer zijn geweest.”

Ook Mechels Vooruit-kopman Thijs Verbeurgt ziet inhoudelijk geen meerwaarde. “We hebben een andere politiezone, een andere afvalintercommunale. Die fusie gaat heel veel kosten met zich meebrengen en die zullen vooral gevoeld worden door de inwoners van Boortmeerbeek”, zegt hij. “Het is een pure politieke koehandel waarbij de huidige liberale burgemeester van Boortmeerbeek van een politiek mandaat verzekerd is, en de inwoners betalen de prijs.”

In andere Mechelse buurgemeenten dragen geen liberalen de sjerp.

Zwarte vlaggen

Alle oppositiepartijen vragen om een referendum te organiseren in Mechelen en Boortmeerbeek, waarbij inwoners zich kunnen uitspreken. Dat is niet toevallig. Ze weten: fusies liggen gevoelig, zeker bij de inwoners van de kleinere partner in het bestuurlijke huwelijk. Zo is in Borsbeek, dat straks normaal het elfde district van Antwerpen wordt, lang niet iedereen gelukkig met het vooruitzicht ‘opgeslokt’ te worden. Over de superfusie tussen Oudenaarde, Kluisbergen, Kruisem en Wortegem-Petegem zullen wellicht referenda gehouden worden.

Soms gaat het om kleine dingen: een straatnaam die moet veranderen, bijvoorbeeld. Of gemeentereglementen die na zoveel jaren aangepast worden. “Ik herinner me hoe er midden jaren zeventig - mijn studententijd - in heel Vlaanderen zwarte vlaggen uithingen tegen de verplichte fusies”, zegt politicoloog op rust Johan Ackaert. “Toen veroorzaakte dat echt een shock in veel dorpjes. Vandaag is dit anders. De afstand tussen een burger en zijn gemeente is al groter. Al blijft het een uitdaging voor politici om inwoners de voordelen van een fusie duidelijk te maken.”

Volgens Ackaert zijn die er wel degelijk. “Qua bestuurskracht merk je al langer dat de kleine gemeenten op zijn. Ze kunnen niet meer doen wat anno 2022 van hen verlangd wordt. Dat is ook normaal. In een kleine gemeente moet een algemeen directeur - de hoogste ambtenaar - alles kunnen: ruimtelijke ordening, mobiliteit, hr, ICT, … Hij moet plannen maken voor digitalisering, de strijd tegen de klimaatopwarming. Noem maar op. In steden bestaan daar allemaal aparte directies voor.”

Dus hoe meer fusies, hoe beter? “In het algemeen is het resultaat van gemeentefusies in Vlaanderen positief. Al is het met twee woorden spreken”, vervolgt Ackaert. “Misschien wel het grootste nadeel van de huidige vrijwillige fusies is dat gemeenten met burgemeesters van dezelfde partij naar elkaar toe trekken. Dan is afspraken maken nu eenmaal gemakkelijker, het vertrouwen is groter. Maar het maakt ook dat de particratie soms voorrang krijgt op de beste partnerkeuze.”

Nog dit: één gemeente kan administratief gezien niet onder het toezicht vallen van twee provincies. Waarschijnlijk zal Boortmeerbeek dus ‘verhuizen’ naar de provincie Antwerpen. Een mini-expansie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234