Maandag 23/11/2020
Ninette (82) woont alleen op haar appartement sinds haar echtgenoot een jaar geleden naar een woon-zorgcentrum is verhuisd omdat hij de ziekte van Alzheimer heeft.

Reportage

‘Gelukkig mogen we nog naar buiten. Anders zou het moeilijk worden’: alleen op de coronawereld

Ninette (82) woont alleen op haar appartement sinds haar echtgenoot een jaar geleden naar een woon-zorgcentrum is verhuisd omdat hij de ziekte van Alzheimer heeft.Beeld Wouter Van Vooren

Voor de experts is het zonneklaar: nú is het moment om te investeren in geestelijke gezondheidszorg. Want hoe langer we in ons kot moeten blijven, hoe meer verhalen over eenzaamheid opduiken. ‘De echt eenzame mensen bereik je niet.’

Niet dat het dorp vroeger bruiste van de levendigheid. Het was hier altijd al een beetje duf. Mooi duf wel, met bossen en moerassen in de buurt. Maar sinds enkele weken is de fut er helemaal uit. De dagelijkse wandelingen met de hond verlopen nu in ongewone stilte. De straten liggen er verlaten bij en de witte lakens die vanuit de ramen onverbiddelijk tegen de muren klapperen, dragen ook niet bij tot een gemoedelijke sfeer.

Wie geluk heeft, ziet nog iemand in zijn voortuin schoffelen of kan een stille wandelaar begroeten op het tegenoverliggende trottoir. Spannender dan dat wordt het niet. Het zijn tijden, zucht je, licht teleurgesteld omdat je niet veel verder komt dan kleffe spreuken van de scheurkalender. Ook dat nog.

Nu de dorpen dood zijn, en de steden leeggelopen, en we tussen enkele vierkante meters ons leven moeten leiden, kletst de eenzaamheid velen hard in het gezicht. Op sociale media en in de eigen vriendenkring storten mensen hun hart uit, maar ook bij organisaties als Tele-Onthaal, dat 20 procent meer oproepen krijgt sinds de coronacrisis, krijgen ze meer dan vroeger mensen aan de lijn die zich angstig, geïsoleerd of eenzaam voelen. Een eerste onderzoek van het Instituut van Gezondheid en Samenleving UCLouvain (IRSS) leerde deze week nog dat de impact van de lockdown op de psychische gezondheid van de bevolking al merkbaar is vijf dagen na de start van de maatregelen.

Yannick Van Puymbroeck: "Wij houden ons aan alle restricties die zijn opgelegd, maar ik heb er veel last van. Mijn dagen bestaan uit opstaan en wachten tot ik weer kan gaan slapen."Beeld Wouter Van Vooren

Vorige week nog schreef dichter en theatermaker Yannick Van Puymbroeck op Twitter: “Ik woon zelf niet alleen, maar de eenzaamheid heeft ook mij al naar de donkerste uithoeken van mijn brein gesleurd. Nooit gedacht dat een eenzaat zo’n last kon hebben van opsluiting.”

Hij heeft niets om over te klagen, zegt Van Puymbroeck (31) als we hem even opbellen. “Ik woon samen met mijn vriendin, die zeven maanden zwanger is van ons eerste kind, en over twee maanden verhuizen we van Gent naar een fijne plek in Antwerpen. Mijn familie is gezond, en drie weken geleden kreeg ik de mooiste bekroning in mijn leven tot nu toe (De Gedichtenwedstrijd beloonde Van Puymbroeck met 10.000 euro voor het beste Nederlandstalige gedicht, red.). En toch heeft een diepe eenzaamheid zich van mij meester gemaakt. Ik ben al twee kilo afgevallen sinds de lockdown is afgekondigd. Je kunt er gewoon niet aan ontsnappen. Elk nieuwsitem in de krant of op tv, elk telefonisch gesprek met vrienden of familie staat in het teken van het virus.

“Wij houden ons aan alle restricties die zijn opgelegd, maar ik heb er veel last van. Mijn dagen bestaan uit opstaan en wachten tot ik weer kan gaan slapen. Maar zelfs dan houdt het niet op, want ’s nachts droom ik erover. Of lig ik wakker door het piekeren. Wat als er niemand op bezoek kan komen als ons kind geboren wordt? Mijn moeder is vorig jaar gestorven, en mijn vader kan nu zijn eerste kleinkind niet voelen schoppen in de buik. Nogmaals: ik weet dat ik geprivilegieerd ben, maar als ik er al zo’n last van heb, hoe moeten mensen die het veel slechter hebben dan ik zich dan voelen?”

Voor mensen zonder huisgenoot is het vaak nog extra zwaar. Henk Vandenbroucke (46), zelfstandig businesscoach en manager, woont alleen en dat is sowieso al niet gemakkelijk, zegt hij, maar deze crisis roept een gevoel van isolement op. “De Canvas-reeks van Xavier Taveirne over eenzaamheid (‘Eenzaam’, red.) heeft me doen beseffen dat het belangrijk is om je gevoelens uit te spreken, ook al zit je niet in een heel dramatische situatie. Ik bevind me niet op een gevaarlijk hellend vlak, maar in tijden zoals deze is het ook belangrijk om solidair te zijn. Zelf heb ik op sociale media bijvoorbeeld al gereageerd op berichten over eenzaamheid. Dan stuur ik: ik heb het net als jij niet gemakkelijk, laat me iets weten als je erover wilt praten.”

Henk Vandenbroucke: "Via sociale media heb ik al gereageerd op berichten over eenzaamheid. Dan stuur ik: ik heb het net als jij niet gemakkelijk, laat me iets weten als je erover wilt praten."Beeld Wouter Van Vooren

Sociaal contact is er in principe nog genoeg, zegt Vandenbroucke. “Voor mijn werk hou ik voortdurend videocalls met collega’s en klanten, maar het is niet hetzelfde als face-to-facegesprekken. En dat geldt zeker voor familie en vrienden. Die wil je gewoon zien en bij je hebben. Ik heb last van huidhonger. De nood om iemand vast te pakken wordt met de dag groter. Ik denk dat veel mensen hier nu last van hebben. Iemand kunnen aanraken of in de ogen kunnen kijken: het zijn heel menselijke behoeftes. Tegenwoordig vind ik het zelfs fijn om naar de supermarkt te gaan. Het is er goed georganiseerd, het personeel is heel vriendelijk, en ik sta zelf met een grote glimlach aan te schuiven in de rij op de parking. Ik apprecieer het enorm dat ik op deze manier nog mensen kan zien. Ik besef nu ook volop hoeveel het waard is dat mensen elkaar aankijken en begroeten. Ik hoop dat we dat niet vergeten als deze crisis gepasseerd is.”

Dreigende sluier

Behalve angst om ziek te worden, zitten heel wat mensen ook met de handen in het haar over de financiële implicaties van deze coronacrisis. Doe daarbij de dagelijkse routine die wegvalt, en de bijkomende verveling en lusteloosheid die bij velen intreedt, en het zorgt ervoor dat het stressniveau bij veel mensen piekt.

Filip Raes, hoogleraar psychologie aan KU Leuven: “Drie elementen die essentieel zijn voor onze mentale gezondheid staan nu serieus onder druk: sociaal contact, actief zijn, en buitenkomen.” Uit een studie van half maart in het medisch tijdschrift The Lancet bleek wat de gevolgen zijn van quarantaine, vertelt Raes. “Het aantal mensen dat ernstige mentale problemen ontwikkelt – angst, concentratieproblemen, depressieve klachten – ligt drie tot vier keer hoger bij mensen in quarantaine dan bij mensen die niet verplicht werden binnen te zitten. En ook al gaat het in België om een lockdown light, de gevolgen zullen soortgelijk zijn. We mogen de mentale impact van dit hele gegeven echt niet onderschatten. Ik durf er niet aan te denken wat het zou geven als mensen helemaal niet meer mochten buitenkomen.”

Mensen zijn nu eenmaal sociale wezens, en afgesloten worden van sociale interactie is niet niks, zegt Ruud van Winkel, psychiater en professor aan het Universitair Psychiatrisch Centrum KU Leuven. “De westerse samenleving van de voorbije vijftig, zestig jaar is ook niet meer geconfronteerd met iets dat op zo’n grote schaal onze levens beïnvloedt, zoals een oorlog of epidemie. Zoveel te beter, natuurlijk, maar daardoor zijn we ook gaan geloven dat individueel succes louter afhankelijk is van talent en hard werken. Als we maar goed ons best doen, dan lukt het ons wel: die veronderstelling moeten we nu allemaal overboord gooien. Want Covid-19 kan iedereen raken, of je nu goed of slecht voor je lichaam zorgt, of rijk of arm bent. Je kunt zeggen dat dit ook voor een ziekte als kanker geldt, maar het coronavirus is ineens op mondiale schaal aanwezig, in ons dagelijkse leven en in de media. Het is een dreigende sluier die boven ons allemaal hangt, en we hebben geen referentiekader meer om hiermee om te gaan.”

Acht sessies

Er komt een tsunami van psychisch leed en nieuwe zorgvragen op ons af, stellen enkele psychiaters en psychologen in een open brief op de website van de Staten Generaal van de Geestelijke Gezondheidszorg. Daar hoort ook een oproep aan de overheid bij: zet geen limiet meer op het aantal terugbetaalde consultaties bij de psycholoog, dat vandaag op acht sessies ligt. “Veel van de problemen die gaan ontstaan door de coronacrisis – angst, eenzaamheid, depressie – zullen veel beter met gesprekstherapie op te lossen zijn dan met pillen”, beaamt Van Winkel. “En een grote groep mensen zal meer hulp nodig hebben dan de acht consultaties die nu worden terugbetaald. Mentale gezondheid wordt al zo lang verwaarloosd door het beleid. Relatief gezien gaat er weinig geld naartoe.”

In België wordt het budget voor de geestelijke gezondheidszorg geschat op 6 procent van het totale budget voor gezondheidszorg, terwijl dat volgens de OESO 10 procent zou moeten zijn. Van Winkel: “Initiatieven zoals de Zelfmoordlijn, Tele-Onthaal of Tejo worden voornamelijk gedragen door vrijwilligers. Moeten we niet eens nadenken over hoe we dit eindelijk systematisch gaan organiseren?”

“Ik roep al jaren dat er dringend veel meer geld moet gaan naar de terugbetaling van psychotherapie”, vult Filip Raes aan. “Psychotherapie werkt. Het kan goede resultaten voorleggen in de behandeling van angst, stress, depressie en afhankelijkheid van middelen. En het is misschien jammer om er in zulke termen over te spreken, maar mentale problemen kosten een maatschappij heel veel. De Britse psycholoog David Clark heeft samen met econoom Richard Layard een uitgebreide studie gevoerd die aantoonde dat de terugbetaling van psychotherapie op lange termijn een duidelijke economische winst oplevert. De evidentie is er, men moet er alleen gehoor aan willen geven.”

Peter: "‘Ik zeg tegen iedereen goeiedag. Bijna iedereen zegt iets terug. Mensen zijn vriendelijker dan vroeger. Dat is fijn."Beeld Wouter Van Vooren

Koken voor de buren

Peter (52) woont alleen. “Ik heb autisme, en normaal gezien ga ik elke dag naar een dagcentrum om activiteiten te doen, maar het centrum is nu dicht. Ik deed ook vrijwilligerswerk – ik zorgde mee voor het uitdelen van koffie voor kansarmen – maar ook die werking is afgebouwd. En dus val ik nu een beetje in een zwart gat. Vorige week las ik ergens over ‘Alleen maar niet eenzaam’, een initiatief waarbij je een telefonisch gesprek kunt voeren met een vrijwilliger als je je alleen voelt. De mevrouw met wie ik heb gesproken heeft me wat tips gegeven. Om mijn reisverhalen op te schrijven, bijvoorbeeld, want ik heb wel wat gereisd. Of om te koken voor mijn buren. Dat vind ik wel een goed idee. Ik kom goed overeen met mijn buren. Komen eten mogen ze natuurlijk niet, maar ik kan wel potjes voor hun deur zetten. Fietsen en wandelen doe ik nu wel elke dag. En ik zeg tegen iedereen goeiedag. Bijna iedereen zegt iets terug. Mensen zijn vriendelijker dan vroeger. Dat is fijn.”

‘Alleen maar niet eenzaam’ is een initiatief dat Heidi Holvoet eind maart op poten zette. Holvoet is fysicus, werkt als slaapcoach, en verblijft sinds de verstrengde coronamaatregelen noodgedwongen bij haar bejaarde ouders in Kortrijk terwijl haar man en kinderen thuis in Parijs zijn. “Ik wilde iets doen om te helpen. En ik dacht: hoe kun je mensen die eenzaam zijn beter helpen dan een gesprek te voeren met hen?” Holvoet maakte een website, verzamelde een team vrijwilligers, en sinds vorige week lopen de aanvragen voor gesprekken binnen. “Geïsoleerde en écht eenzame mensen zijn moeilijk te bereiken, daar kwamen we na een paar dagen achter”, vertelt ze. “Maar via sociale media, lokale media en gerichte kanalen zoals woon-zorgcentra en begeleiders van jongeren in begeleid zelfstandig wonen, komt het nu goed op gang. Ook de eenvoud van wat we aanbieden, gewoon een babbel, helpt enorm.”

Sommige gemeentebesturen zetten preventief in op het bereiken van bepaalde doelgroepen. In Wervik en Oostkamp, bijvoorbeeld, belt de gemeente uit zichzelf alle hoogbejaarde inwoners op. Ninette Vandenameele kreeg ook zo’n telefoontje. Ninette is 82, en woont alleen op haar appartement sinds haar echtgenoot een jaar geleden naar een woon-zorgcentrum is verhuisd omdat hij de ziekte van Alzheimer heeft. Hoe het met haar gaat? “Zoals met iedereen: plezant is het niet, maar we moeten erdoor. Gelukkig mag ik mijn man nog elke dag gaan bezoeken. Hij wordt angstig en agressief als ik niet bij hem ben. We zijn 62 jaar getrouwd. Ik ben wel bang dat ik ziek word en dan niet meer naar hem kan gaan. Of dat hij ziek wordt. Ik mag er niet aan denken. Toen ik gisteravond ging slapen, voelde ik mij niet zo goed. Maar vandaag voel ik mij beter. Dat nieuws ook heel de dag, met al die zieken en doden, een mens is daar toch mee bezig.”

Bezoek mag Ninette natuurljk niet meer krijgen. Maar telefoons zijn er veel, met de kinderen, de kleinkinderen of achterkleinkinderen. “Elke dag bellen ze. Mijn zuster ook. Die heeft vandaag zelfs al drie keer gebeld.” (lacht) Of ze het nog lang zou kunnen volhouden, geen mensen zien? “Tja, kind, het zal moeten hè. Het geldt voor iedereen, dus ook voor mij.” Ninette werd geboren in 1938. Haar eerste communie deed ze toen de Tweede Wereldoorlog beëindigd was. “Het is een andere tijd nu. Toen hadden de mensen veel te weinig. Nu hebben ze te veel, en zijn ze nog niet content. We zouden rapper tevreden moeten zijn. Maar ja.”

Niet per se pottenbakken

Iedere getuige in dit verhaal zegt het: we zijn gezond, leven niet in armoede, en hebben een netwerk, dus eigenlijk mogen we niet klagen. Jawel, dat mag wel, zegt Filip Raes. “Gevoelens van angst en onzekerheid zijn normaal. Je mag die dus gerust erkennen, ook al weet je dat er mensen zijn die er veel slechter aan toe zijn dan jij. Jezelf terechtwijzen dat je je zo niet mag voelen, brengt alleen maar meer stress teweeg. Daarnaast is het zeker wel aan te raden om ontspanning te zoeken in zaken die je kunnen afleiden. Stop niet met leven. Probeer ook nu structuur in je dag te brengen. Ga naar buiten, onderhoud je sociale contacten via telefoon of sociale media, tracht zoveel mogelijk dingen te doen die je leuk vindt. Maar overdrijf daar ook niet in. Je hoeft deze tijd niet per se te gebruiken om een onlinecursus Chinees, boksen of pottenbakken te volgen als je daar geen zin in hebt.”

Er zijn overigens ook verhalen van mensen die zich nu best goed voelen. Die dankbaar gebruikmaken van de onverwachte tijd die ze krijgen en zich nog nooit zo ontspannen hebben gevoeld nu ze, al dan niet met een gezin, de hele tijd thuis zijn.

Gedwongen worden om terug te keren naar de basis zou volgens de studie in The Lancet ook positieve effecten kunnen hebben, beaamt Van Winkel. “Ineens hebben mensen geen agenda meer die overloopt en ervaren ze hoe rustig hen dat maakt. Maar dit lijkt me vooral een voorrecht voor de beter gegoeden onder ons. Zij die geen financiële zorgen hebben, een veilige thuisomgeving kennen en gezond zijn.”

Psychologe Birsen Taşpınar hoort in haar praktijken in Lier en Antwerpen ook mensen die door deze crisis veranderingen in hun leven aanbrengen. “Mensen vertellen me dat ze vegetarisch willen gaan leven, of meer aandacht zullen besteden aan hun band met de natuur. Het coronavirus roept blijkbaar vragen op over onze manier van leven. Ik ben er dan ook van overtuigd dat dit ons sterker gaat maken als mens. Nu zijn we nog heel fragiel, want het virus confronteert ons volop met onze breekbaarheid, maar ik denk dat het een kans is om hierna meer te kunnen terugkeren naar de eenvoud en de menselijkheid. De wereld was te snel aan het gaan, de polarisatie te groot geworden. Helaas is het niet op een positieve manier, maar corona zorgt weer voor verbinding tussen mensen.”

Dan liever slecht nieuws

Sofie De Schryver verhuisde op 8 maart naar Stuttgart. Ze is musicalactrice en zou er in een grote productie meespelen. Maar na een week vielen alle repetities stil en moest iedereen in Duitsland binnenblijven. “Ik ben naar Stuttgart gekomen om mijn grote droom waar te maken, maar ik zit hier nu met twee huisgenoten in een vreemde stad waar ik niemand ken. De situatie brengt me erg van mijn stuk, ook al besef ik voortdurend dat er mensen zijn die het veel erger hebben dan ik. Terugkeren naar België is voorlopig geen optie, want mijn appartement in Antwerpen is onderverhuurd en ik wil het risico niet nemen om mijn ouders te besmetten als ik bij hen zou gaan wonen. Ik ben best bang. Niet alleen voor mezelf en mijn familie. Ik heb het gevoel dat heel de wereld met een posttraumatische stressstoornis te maken zal krijgen.”

Sofie De Schryver verhuisde vlak voor de coronacrisis naar Stuttgard. "Ik zit in een vreemde stad waar ik niemand ken. Mijn grootmoeder en ik bellen wel elke dag. We putten er allebei veel kracht uit."Beeld Wouter Van Vooren

Enkele dagen voor Sofie naar Duitsland verhuisde, stierf haar grootvader. “Dat maakt het nog erger dat ik mijn grootmoeder nu ook niet kan zien. Ze verblijft in een rusthuis, en ik vind het vreselijk dat ze daar in complete isolatie zit. Ze mag de kamer zelfs niet uit. Ik ben enig kleinkind en heb heel veel tijd doorgebracht bij mijn grootouders. Onze band is altijd erg hecht geweest. Mijn grootmoeder en ik bellen wel elke dag. We hebben niks nieuws te vertellen, hoor, want we doen allebei niks. (lacht) Maar we vinden het niet erg om elke dag over hetzelfde te praten. Het is ons ritueel nu. We putten er allebei veel kracht uit.”

De lockdownmaatregelen van nu zijn uiteraard noodzakelijk, zegt Yannick Van Puymbroeck nog, maar hij maakt zich grote zorgen over het perspectief. “Binnen afzienbare tijd zal men volgens mij toch moeten overstappen naar een goed evenwicht tussen medische noodzakelijkheid en mentale leefbaarheid. Als deze lockdown nog enkele maanden gaat duren, vrees ik dat veel mensen het niet meer gaan trekken.”

Als de maatregelen toch nog enige tijd zullen aanhouden, is het best dat daar zo snel mogelijk duidelijkheid over komt, zegt psychiater Van Winkel. “Psychisch gezien is het lastiger om in onzekerheid te leven dan om met slecht nieuws om te gaan. Dat zie je ook bij mensen van wie een familielid vermist is. Of zelfs bij liefdesperikelen. Weten waar je aan toe bent, is draaglijker dan niks te weten.”

Ook voor Sultan Uçan (28) eist het binnenblijven stilaan zijn tol. Ze studeert toegepaste economische wetenschappen aan de universiteit van Antwerpen, en deelt een appartement met haar twee kinderen, haar ouders, een zus en twee broers. “Het is een groot appartement, maar met z’n achten voortdurend in dezelfde ruimte wonen, is toch niet evident. Mijn vader werkt nog wel. Hij is vrachtwagenchauffeur bij de haven van Antwerpen. Voor de lockdownmaatregelen ging ik naar de bibliotheek om te studeren, en zaten de kinderen op school terwijl ik naar de lessen ging. Nu moet ik alles combineren: videolessen inhalen, papers schrijven, mijn bachelorproef schrijven, de kinderen entertainen en mijn oudste zoon helpen bij het huiswerk dat hij krijgt van school. Ik zit ’s nachts vaak door te werken, omdat het de enige momenten zijn waarop ik me écht kan concentreren.

“Dat ik me niet aan mijn studie kan wijden zoals ik voor ogen had, bezorgt me stress. De sociale contacten zijn niet het grootste gemis voor mij. (lacht) Ik ben nogal een huismus. Een tuin hebben we niet, maar ik ga elke ochtend wandelen of fietsen met de kinderen. Gelukkig mogen we nog naar buiten. Anders zou het wel heel moeilijk worden.”

Sultan Uçan, student én moeder: "Ik moet nu alles combineren: videolessen inhalen, papers schrijven, mijn bachelorproef schrijven, de kinderen entertainen en mijn oudste zoon helpen bij zijn huiswerk."Beeld Wouter Van Vooren

De laatste jurk

We bellen nog even met Liliane Vermandel, de oma van Sofie De Schryver. Ze is 78 jaar. “Begin maart moesten we twee weken in quarantaine zitten omdat er een diarreevirus was uitgebroken in het rusthuis, en vlak daarna volgde de quarantaine door corona. Het begint tegen te steken, ja. Er mag geen bezoek komen, en we moeten op onze kamer eten in plaats van samen met de andere bewoners. Maar we moeten ons erin schikken. Er zit niks anders op.”

Op de vraag of ze ook bang en eenzaam is, zoals veel mensen nu, zegt ze resoluut nee. “Ik heb een zeer goed leven gehad. Freddy en ik zijn 57 jaar getrouwd geweest. Er komt ook bijna elke dag iemand zwaaien aan het raam van mijn kamer. Mijn zoon heeft vandaag ook boekskes gebracht. Dag Allemaal en zo. Maar ik moet twee dagen wachten voor ze mij die boekskes geven. Ze zijn bang dat het virus op het papier blijft zitten.”

Liliane zwijgt even. “Voor mijn kleindochter hoop ik toch dat ik nog een jaar of drie kan leven.” En dan herpakt ze zich weer. “Mooi is het niet, hoor, als je oud wordt. Maar dat weet je op voorhand. Ik was ooit in Cannes en ik zal nooit vergeten wat een Parijse vrouw daar toen tegen mij zei: ‘Je moet altijd onthouden dat je laatste jurk er een is zonder zakken’. Waarmee ze bedoelde dat je niks kunt meenemen als je dood bent. Ik moet daar vaak aan denken. Daarom zeg ik tegen iedereen: leef nu, want het is zo rap voorbij. Ik vraag mij af waar die 78 jaren naartoe zijn. Maar zelfs al zit ik hier alleen, toch zeg ik elke avond tegen mezelf: ‘Liliane, morgen is het een nieuwe dag’. Schrijf dat maar in de krant, zodat de mensen het kunnen lezen.”

Nood aan een babbel? www.alleenmaarnieteenzaam.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234