Dinsdag 21/01/2020

Stiltezoekers

"Geluk is: meester zijn van je tijd"

Johan Braeckman Beeld Franky Verdickt

De Gentse hoogleraar wijsbegeerte Johan Braeckman vindt dat de mens te veel vervreemd raakt van de natuur, en van 'wat echt belangrijk is in het leven'. In 2014 nam hij een jaar verlof zonder wedde om in zijn eigen tuin een oase van rust en stilte te creëren, een ontsnappingsroute uit de dagelijkse heksenketel.

Zelfs filosofen hebben tegenwoordig te weinig tijd om diep na te denken over de thema's die er toe doen. Daarom zette Johan Braeckman twee jaar geleden zijn carrière aan de Gentse universiteit op pauze. Even tijd nemen om te lezen, te filosoferen en een schuur in zijn tuin af te werken. Maar ook: vier seizoenen weg van dat bombardement aan e-mails en vergaderingen. Hoewel hij zijn sabbatjaar niet wil omschrijven als een statement tegen de hoge werkdruk, of een aanklacht tegen het systeem, ventileert hij spitse bedenkingen bij onze snelle, "lawaaierige" manier van leven.

Johan Braeckman: "Dat sabbatjaar diende niet om een burn-out te vermijden. Ik voelde hoogstens wat frustratie omdat ik geen meester meer was van mijn tijd. Vroeger kon ik uren zitten nadenken of lezen zonder gestoord te worden. Door de eindeloze stroom aan oproepen, berichten en vergaderingen kon dat niet meer. Mijn tijd werd continu versnipperd en ik kreeg nooit gedaan wat ik wou.

"Drie jaar geleden overleed mijn vader. In zijn tuin was hij gestart met de bouw van een schuur. Als we niets deden, zou dat een ruïne worden. Daarom besloot ik met mijn familie en vrienden zijn levenswerk af te maken. Het idee dat je iets kunt verderzetten over de generaties heen, vind ik waardevol. Dat gaat in tegen de wegwerpeconomie."

Veel mensen kunnen zich niet voorstellen om een heel jaar thuis te zitten. Had u geen last van een schuldgevoel?
Johan Braeckman: "Helemaal niet. Ik deed nuttige dingen: die schuur bouwen, de tuin aanleggen. Maar dan zonder tijdsdruk. Als ik even geen zin had om te werken, kon ik de hele voormiddag in mijn tuin slijten, met een koffie en een goed boek. Of in stilte zitten mijmeren, zonder een gram schuldgevoel. Dat is voor mij een van de onderdelen van geluk: meester zijn van je tijd, kunnen bepalen wat je doet, en wanneer.

"Tijdens dat jaar vond ik ook makkelijker de tijd om mensen te contacteren en afspraken vast te leggen. Als je in de drukte zit, schiet dat er vaak bij in. Dan kun je 's avonds alleen nog voor tv neerploffen.

Terwijl het niet die avond voor tv is, die je je over enkele maanden nog herinnert, maar wel die avond met je vrienden.
"Dat jaar heeft me veel rust, stilte en een gezonde dosis eenzaamheid geschonken. In je eentje balken afschuren verschilt niet zo erg van geestelijk werk. Je belandt in een roes. Daarom gebruik ik ambachtelijke werktuigen, en geen machines. Gevallen bladeren verwijder ik niet met zo'n elektrische bladblazer, maar met een hark. Aan die keuze kun je een hele filosofie wijden. De hark staat voor stilte en je bewust zijn van wat je doet. En de fysieke inspanning brengt je geestelijke molen op gang. Met een hark toon je respect voor de natuur, die je hoogstens wat ordent. Die blazer heeft iets agressiefs. Hij maakt lawaai en kijkt met minachting naar die bladeren. Goed, met de hark gaat het trager, maar wat maakt het uit?

"Die zomer van 2014 moest memorabel worden en dat is gelukt. Vaak kwamen vrienden en familieleden me helpen. Dan dronken we tussendoor een pint en 's avonds staken we de barbecue aan. Ook zij kijken met veel plezier terug op die dagen. Ik heb nu het voornemen om voortaan elke zomer zo in te vullen."

Heeft u aan de verleiding kunnen weerstaan om een ellenlange to do-lijst op te stellen, zodat dat jaar alsnog propvol zat?
"Die schuur was het hoofdproject. Daarnaast lag er een stapel boeken klaar, maar daar heb ik maar 20 procent van kunnen lezen. Ach, in mijn vak besef je elke dag hoeveel informatie er is en hoe weinig tijd je hebt om die te verwerken. Ik heb daarmee leren leven.

"De schuur is een soort cultuurhuis geworden waarin ik lezingen organiseer, maar ook een stilteoase, met een kruidentuin. Velen vinden dat de plek een grote rust uitstraalt, hoewel ze in een woonbuurt ligt, vlak bij een drukke weg. Maar als je binnenstapt, valt dat weg.

"In de tuin hebben we diverse rustplekjes gecreëerd. Er is ook een vijver, de uitgelezen plek om een tijdje zwijgend voor je uit te staren. Ik kan dat vrij lang, zelfs in gezelschap. Zwijgen en genieten. Veel mensen vinden stilte tussen mensen ongemakkelijk. Maar als je vrede hebt met elkaar, is dat niet zo. Een lakmoesproef voor elke relatie is dat je in stilte een lange wandeling of een verre autorit kunt maken. Dat de tijd voorbijvliegt, zonder dat er iets gezegd wordt. En dat dat oké is.

"Ik heb voor mezelf een plek gecreëerd waar zoiets mogelijk is. En waar mensen graag zijn. Want het is niet alleen voor mij. Als er mensen langskomen, trek ik wijn of bier open. Al breng ik de ochtenden liever in eenzaamheid door. Avonden zijn meer geschikt voor sociale situaties."

Ik las dat u geïnspireerd bent door John Muir, een Amerikaan van Schotse afkomst, die soms maandenlange trektochten maakte door de Sierra Nevada?
"Muir was een van de eersten die wezen op het gevaar van de uitputting van de aarde. Hij ging in tegen de heersende ontginningscultuur en voerde campagne tegen de houtkap in Californië. Daar groeien redwoods en sequoia's: mastodonten van bomen, sommige ouder dan de pyramides. Meermaals liet Muir zijn vrouw en kinderen achter om enkele maanden door de wildernis te trekken. Zo wilde hij het belang ervan aantonen. Hij schreef dat hij zich in de wildernis een authentieker mens voelde."

Zou het iets voor u zijn, zo'n trektocht in de voetsporen van Muir?
"Ik had dat graag willen doen, maar heb voor de schuur gekozen. Tijdens het schrijven van mijn doctoraat woonde ik wel zes maanden in de Hoge Venen. Ik wou eens echt alleen zijn. Ik schreef ongeveer vijf pagina's per dag, en om te ontspannen las ik en maakte ik lange wandelingen in de venen. Dat doctoraat ging over een Muir-thema: hoe leg je aan mensen uit dat het soms interessanter is om bomen te laten staan dan om er kostbare planken van te zagen?"

STILTEzoekers
In onze voorthollende ADHD-maatschappij snakken steeds meer mensen naar tijd voor zich alleen. Prominente Vlamingen getuigen in deze serie over de helende werking van solotijd. Of over de vloek ervan. Lees alle interviews hier (+)

Uit onze kaart met spreuken koos u er eentje van de Franse 19de-eeuwse schrijver Honoré de Balzac: 'Solitude is fine but you need someone to tell that solitude is fine.'
"Je kunt graag onder de mensen zijn en tegelijk houden van de rust. Ik zonder me graag af. Maar het is geruststellend dat er mensen zijn die de stilte daarna weer kunnen doorbreken. Zonder die kring van getrouwen dreigt het alleen zijn snel te veranderen in eenzaamheid.

"Voor mijn doctoraat verbleef ik ook een tijd in Amerika. In het begin kende ik er niemand. Van e-mail, internet en Skype was nog geen sprake, en telefoneren was duur. Daardoor voelde ik me soms eenzaam. Niet dat ik zielig zat weg te kwijnen op mijn kamer, maar het gebeurde dat ik veertien dagen met niemand sprak. En als ik toch eens sociaal contact had, was dat met vreemden, niet met vrienden. Die periode maakte me duidelijk wat de waarde van vriendschap is. In België zitten we zo dicht op elkaar dat we die banden vanzelfsprekend vinden. Daar heb ik ze erg gemist. Zelfs als een vage kennis op mijn deur was komen kloppen, zou ik een gat in de lucht hebben gesprongen."

Mogen we besluiten dat de mens niet gemaakt is om alleen te zijn?
"Wij zijn zeer sociale dieren. Onze psychologie is gericht op het samenleven met anderen. Als je alleen bent, draaien die psychologische vermogens in een vacuüm. Veel mensen zoeken in zo'n geval een surrogaat: een tv of radio die de hele dag op de achtergrond speelt, om de indruk te wekken dat er leven in huis is. Of ze kijken naar soaps, waarvan de hoofdrolspelers een soort surrogaatfamilie worden. Het is geen toeval dat die series Thuis en Familie heten. Hun fans kennen de biografie van die figuren even goed als die van hun verwanten.

"Een van mijn doctoraatsstudenten deed ooit onderzoek naar wat mensen gelukkig maakt. De verbondenheid met anderen kwam naar voor als de belangrijkste factor, overal ter wereld. Wij wensen elkaar altijd een goede gezondheid, maar eigenlijk zouden we elkaar een goede vriendenkring moeten toewensen."

Gaan we dan niet de foute kant op? Het aantal alleenwoners blijft maar stijgen. Op een derde van de deurbellen in Vlaanderen hangt nog maar één naam. In 1990 woonde 13 procent van de Vlaamse twintigplussers alleen, in 2007 was dat al 16 procent en volgens demografen zal het in 2021 20 procent zijn.
"Alleenwoners léven niet per se alleen. Velen hebben een drukker sociaal leven dan een doorsnee koppel. Er zijn wel indicaties die zeggen dat een stabiele relatie goed voor je is. Maar alleen wonen is niet per se slecht. Alleen zijn zonder vriendenkring of zonder goede collega's, dát is nefast. Sociale uitsluiting is niet toevallig een van de grootste angsten van de mens. In de prehistorie betekende dat een doodvonnis. Daarom herinneren veel mensen zich nog perfect de momenten dat ze vroeger niet mochten meedoen op de speelplaats. Het verlangen om erbij te horen zit diep in ons."

Hoe komt het dan dat steeds meer mensen verlangen naar stilte en tijd alleen?
"Omdat de wereld luidruchtiger wordt en er steeds meer impulsen op ons afkomen. Mensen zijn rustelozer geworden en hebben de neiging om de lege eilanden in een dag op te vullen. Als ze ergens dertig seconden moeten wachten, grijpen ze naar hun smartphone. 'Voor dode momenten is geen tijd, we moeten tijd wínnen'. Die dwanggedachte is nefast. Het is heus oké om even te gaan zitten en je geest te laten waaien. Op zulke momenten kun je mentaal herkauwen, wat je ook in je slaap doet.

"Ik vind dat academici de tijd zouden moeten hebben om rustig te lezen en na te denken. Dat kan steeds minder. Alles moet heel snel leiden tot een paper of artikel. Niet dat dat ons wordt opgelegd door een duistere mastermind. Die druk komt vanzelf en leidt ertoe dat mensen steeds jachtiger leven, ook aan de universiteit, die vroeger een plek was van grondig onderzoek en diepe bezinning. Tot tien jaar geleden kon ik ellenlange gesprekken hebben met collega's in de koffiekamer. Dat wordt nu beschouwd als tijdverspilling. Jammer, want die gesprekken leidden vaak tot nieuwe inzichten, lees- en lestips en ideeën voor artikels. En ze zorgden voor een fijne werksfeer.

"Het efficiëntiedenken is diep in onze samenleving geslopen. Alles moet sneller, beter, goedkoper. De Brusselse filosoof Yoni Van Den Eede houdt daar in zijn boek Vanzelf een pleidooi tegen. Iedereen die voortdurend bezig is met tijd winnen, zou dat eens moeten lezen. Want: tijd winnen, oké, maar voor wát dan?

Status-en angstcultuur

Voor de dingen die we fijn of belangrijk vinden? Voor een paar minuten meer qualitytime?
"Ik vind qualitytime een irritant begrip. 'We werken tegen onze zin van negen tot vijf, maar straks hebben we drie uurtjes qualitytime?' Dat slaat nergens op. Stel dat je zou zeggen: 'Ik eet elke dag ongezond, maar zo nu en dan houd ik een quality food-moment en eet ik een slaatje, ter compensatie.' Ben je dan goed bezig?

"Er is nu veel aandacht voor mindfulness, yoga en meditatie. Dat is symptomatisch voor de tijd waarin we leven. Ik vergelijk het met fitnesscentra. Is het niet raar dat je met je auto in de file naar het werk rijdt, vervolgens de hele dag op een stoel voor een scherm zit, daarna weer in de file staat, om aan het eind van de dag een uur op een fiets te gaan zitten die niet vooruitgaat? Dat uurtje moet dan een gezonde compensatie zijn voor de rest van de dag. Net zoals dat uurtje mindfulness ons even moet weghalen uit het dagelijkse doldraaien.

"Het is toch beter dat je met de fiets naar het werk rijdt? Je bent misschien even snel als met de wagen én je hoeft 's avonds niet meer in die fitnesszaal te kruipen, waardoor je dat dure abonnement ook kunt schrappen. En zou het niet beter zijn dat die mentale rust, die je uit een meditatiesessie haalt, verspreid is over je dag? Dat je geen hele dagen hoeft te stressen en meester bent over je tijd? Het moet in je leven ingebakken raken."

Dat vereist een job die je graag doet, waarin je zelf het tempo kunt bepalen. Voor de meeste mensen is dat toch niet haalbaar?
"Die reactie krijg ik vaak: dat het misschien wel waar is wat ik zeg, maar onrealistisch. Waarom? Natuurlijk kun je niet verwachten dat er van de ene dag op de andere een maatschappelijke omslag komt. Maar je ziet dat steeds meer mensen het anders aanpakken. Sommigen stappen uit een drukke job, anderen vinden manieren om in hun huidige situatie wat meer rust en plezier te brengen.

"Mijn oudste zus verandert zo nu en dan van job. Als het haar tegensteekt, is ze weg. Ze heeft een winkel gehad, is buschauffeur geweest en werkt nu als cipier. Dat houdt haar gelukkiger dan wanneer ze in haar eerste job was blijven vastroesten. Veel mensen werken tegen hun zin, maar denken: 'Ach, mijn job biedt zekerheid en een goed pensioen.' Het is maar wat je belangrijk vindt: zekerheid of arbeidsvreugde?"

Zekerheid is voor veel mensen ook de jaarlijkse skivakantie, de all-in-vreet-en-zuipweek aan de Middellandse Zee, het maandelijkse restaurantbezoek en de twee auto's op de oprit.
"Ja, dat beschouwen we haast als natuurlijke behoeftes. Maar je kunt dat afwegen tegen de vrijheid om elke dag te kokerellen of wandelingen te maken in je eigen streek. Het is niet onrealistisch om een drukke, goedbetaalde job in te ruilen voor een andere, eventueel deeltijdse job. Het vraagt misschien dat je afstand doet van een zekere materiële welstand, maar je krijgt er wat voor in de plaats. Eigenlijk zouden we opnieuw wat meer moeten gaan leven zoals de jager-verzamelaars van duizenden jaren geleden. In de weinige stammen die vandaag nog zo leven, brengen de ouders meer tijd door met hun kinderen. Ze delen veel, doen gevarieerder werk en bewegen meer, waardoor ze gezonder zijn.

"Maar we leven nu eenmaal in een status- en angstcultuur. Mensen hebben schrik voor de toekomst, voor hun job, hun pensioen, ... Dat proberen we op te lossen met dure verzekeringen en alarmsystemen, terwijl we nog nooit zo veilig hebben geleefd en er nog nooit zo veel vangnetten zijn geweest."

De Urugayaanse politicus José Mujica vindt dat we onze levens vergooien. 'We hebben bergen van overbodige behoeftes uitgevonden. We blijven maar geld verdienen om te kunnen consumeren en weg te gooien. Maar wanneer we iets kopen, betalen we niet met geld. We betalen met de tijd van onze levens, die we hebben gespendeerd aan het verdienen van dat geld. Het verschil is dat je geen leven kunt kopen. Het leven gaat voorbij. En het is verschrikkelijk je leven te verspillen met het verliezen van vrijheid.' Alstublieft!

"Daar zit veel waarheid in. Zelfs mensen uit mijn eigen omgeving zeggen dat ze graag een jaar uit de mallemolen willen stappen, maar ze durven niet. Het huis moet afbetaald worden en ze zijn bang om na zo'n jaar niet meer mee te kunnen. Tja. Ik leefde tijdens mijn sabbatjaar nagenoeg zonder inkomen. Dat was een interessante oefening in soberheid en spaarzaamheid. Je kunt met weinig rondkomen. Al wordt dat makkelijker als je, zoals ik, een huis hebt geërfd. Ik heb ook de luxe dat ik die tuin heb, waarin ik groenten kan kweken. Maar als je erover nadenkt, kun je veel doen om soberder te leven. En dat verschaft je vrijheid. De vrijheid om van de stilte te genieten, bijvoorbeeld." (lacht)

Volgende week: kloosterzuster Maya Verdonck

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234