Dinsdag 15/06/2021

'Geloven in te grote idealen is gevaarlijk'

Frits Bolkestein (78), de éminence grise van het Nederlandse liberalisme, heeft een lezenswaardig boek geschreven. De intellectuele verleiding betoogt dat radicale ideeën van intellectuelen, links en rechts, haast onveranderlijk grote rampen over de mensheid hebben afgeroepen. 'Voor zulke radicale intellectuelen moet je oppassen. Neem nu jullie Guy Verhofstadt.'

Frits Bolkestein: "De meeste grote rampen uit de geschiedenis van de mensheid starten vaak in kleine studeerkamers, waar wereldvreemde intellectuelen elkaar gelijk beginnen te geven over zeer radicale ideeën. Mijn hoofdstelling is dat politieke ideeën, willen ze enige waarde hebben, gebaseerd moeten zijn op ervaring, en niet op wensdromen. Ze moeten ook de toets met die ervaring kunnen doorstaan. Vanuit het niets een radicaal idee promoten leidt keer op keer tot afschuwelijke politieke realiteiten.

"Iemand als Lenin had nul ervaring in het leiden van een staat, en zo beschrijf ik nog veel andere voorbeelden, links en rechts van het politieke spectrum. Henri Bergson, een van de belangrijkste Franse filosofen van de negentiende eeuw, bedacht het concept van het élan vital. Dat heeft het Franse oppercommando geïnfecteerd, dat plotseling begon te geloven dat zijn 'volonté égale victoire': als je het maar hard genoeg wilde, zou het ook lukken.

"Dat idee van Bergson heeft dus tienduizenden soldaten het leven gekost. Niet dat de man het wist, of zelfs wilde, maar het was wel het gevolg van zijn doctrine. In diezelfde periode lees je overal in Europa ideeën over de vitaliteit en de levenskracht die de oorlog aan de jonge mannelijke generatie zou schenken, de kans om hun individuele kracht te tonen in een lethargisch geworden samenleving, terwijl het uitdraaide op de eerste industriële massaslachting van de eeuw, waarin het individu helemaal niets kon bewijzen.

"Je ziet dat trouwens nog bij kolonel De Gaulle, in 1940 bij een tankslag aan de Somme. Op een heuvel zat een oninneembaar Duits houwitsernest. Hoewel de ene na de andere Franse tank werd vernietigd, bleef hij zijn troepen maar die heuvel op sturen, want 'volonté égale victoire'. Het werkt dus allemaal lang door."

Maar hoe komt het dat die ideeën, hoe aantoonbaar fout ook, zo'n maatschappelijke invloed kunnen uitoefenen op de machthebbers?

Bolkestein: "Dat heeft iets mysterieus, ja. Ik ben een uitgesproken tegenstander van de romantiek, zeker in de politiek. Want romantiek betekent per definitie een vertekend beeld van de werkelijkheid. Pogen om de werkelijkheid te laten samenvallen met je verbeelding lukt nooit, tenzij tegen een onnoemelijk hoge menselijke kostprijs. Hoe krijgen ze dan toch gehoor? Een moeilijke vraag.

"Kijk naar Nietzsche, een formidabele filosoof op het einde van de negentiende eeuw, maar zijn ideeën hebben bijgedragen tot het ontstaan van een klimaat waarin het nationaalsocialisme kon groeien. De nazi's hebben stukken van Nietzsche geaccapareerd, ten dele ten onrechte, want hij was geen nationalist, hij had zelfs de pest aan de Duitse 'Kultur'. Maar andere van zijn ideeën konden wel naadloos het nationaalsocialisme filosofische fundering geven. Denk ook aan al die meelopers met het communisme, de fellowtravellers, die niks wisten van de Sovjet-Unie maar hartstochtelijk geloofden in de weldaden van het communisme. Geloven in al te grote idealen is erg gevaarlijk."

U somt een imposante lijst op van intellectuelen die zich daaraan schuldig hebben gemaakt. Maar u hebt het niet over de anderen. André Gide heeft striemende kritiek op de Sovjet-Unie geleverd toen dat absoluut not done was in zijn Parijse milieus. Albert Camus is zwaar in de controverse gegaan met Sartre en diens liefde voor het communisme.

"André Gide is een mooi voorbeeld van een gelovige die van zijn geloof afvalt zodra hij de werkelijkheid ziet en die niet langer kan negeren. Natuurlijk heb ik me in mijn boek beperkt tot de filosofen en intellectuelen die mee voor de verschrikkingen hebben gezorgd, maar er zijn er ook wel te vinden die daar tegen ingingen. Ik heb voorrang gegeven aan het motto van Voltaire: 'Écraser l'infâme'. Maar misschien moet ik in een volgende, verbeterde uitgave meer aandacht besteden aan degenen die wel een positieve bijdrage hebben geleverd.

"Ik heb ook niks tegen intellectualisme an sich, wel tegen een aantal verschijningsvormen ervan. Zelf ben ik geen intellectueel, ik ben een politicus. En ik zou intellectuelen graag de raad geven om uit de politiek te blijven, want dat wordt alleen maar ellende. Kijk naar Guy Verhofstadt. (lacht)"

Romantiek, nationalisme, communisme, fascisme, tot zelfs mei '68: het heeft minder te maken met links of rechts, dan wel met het blinde geloof in de zuiverheid van een ideaal.

"Dat woord zuiverheid alleen al, het heeft nog altijd een gunstige bijklank. 'Een zuivere redenering', 'zuiver water'. Maar in de handen van de nazi's weten we waartoe zuiverheid heeft geleid. Van de autonomie van Kant, via het vermeende zelfbewustzijn van een staat en een natie, tot de conservatieve revolutie en de mythe van de zuiverheid: dat loopt vrij naadloos in elkaar over. De Duitse ellende gaat aantoonbaar terug op het Duitse idealisme, dat abstracte ideeën belangrijker vond dan de aardse politiek."

U wantrouwt het radicalisme van de jeugd. Net zoals radicale denkers steevast de ouderen wantrouwden. Een van de slogans van mei '68 was: 'Méfiez-vous des plus de trente-ans.'

"De romantiek tegen de ervaring, daar gaapt vaak een generatiekloof. De leider van de linkse nazivleugel, Gregor Strasser, riep in 1927 ook uit: 'Macht Platz, ihr Alten.' Het Italiaanse fascisme had als een van zijn kernwaarden de 'giovinezza', de kracht van de jeugd. Het was zelfs de titel van een van hun hymnes.

"De jeugd is nu eenmaal vatbaar voor romantiek, die twee horen bij elkaar. Maar in de politiek is de romantiek de dood in de pot. Achttienjarigen hebben nog geen ervaring kunnen verzamelen. Goed, je kunt niet zonder de jeugd, maar een politieke reflectiekamer zoals jullie Senaat, waarin piepjonge mensen zonder ervaring kunnen zetelen, is een contradictio in terminis. Alleen moet je vandaag oppassen met dat soort uitspraken, want daar maak je je snel onpopulair mee. En dat is een doodzonde in de hedendaagse politiek. Ik zucht maar even."

Een originele observatie die u maakt, is de politieke kracht van de verveling. Radicale ideeën ontstaan in een periode van relatief grote welvaart en verveling. Mei '68 kwam op het hoogtepunt van de golden sixties, de Eerste Wereld- oorlog na een periode met ongekende economische groei voor Duitsland.

"Ik moet daar nog eens apart een boek over schrijven. Bij mijn weten is het belang van de verveling als politiek drijvende kracht nog nooit onderzocht door politicologen. Een paar weken voor de studenten in Parijs de straten opbraken, had Le Monde nog boven een hoofdartikel gezet: 'La France s'ennuie'. Aan het einde van de negentiende eeuw ging alles de goede kant op: het liberalisme begon vruchten af te werpen, de kieswetten werden verruimd, de economie draaide, de welvaart steeg. Ook in Rusland ging het vanaf 1880 eigenlijk de goede kant op. Het is de verveling van de mens die zich afvraagt: 'Is this all there is?' Een maatschappelijke midlifecrisis, vermoed ik.

"Het is het enige godsbewijs dat ik als niet-christen overtuigend vind: de eeuwige ontevredenheid van de mens. Zelfs als het goed gaat, wil hij zich vergelijken met een goddelijk ideaal dat hij nooit zal bereiken. Maar het is wel een politieke categorie van groot belang: mensen willen steeds iets nieuws. De media helpen trouwens graag een handje. Positief nieuws is immers geen nieuws, controverse en radicaliteit wel."

Een andere steeds weerkerende denkfout, volgens u, is de illusie dat de mens in oorsprong goed is.

"Ja, dat is ook in de Nederlandse politiek richtinggevend geweest, zeker in de jaren zeventig en tachtig. Waar komt dat vandaan? Het is in schrille tegenspraak met de basis van het protestantisme, de Heidelberger Catechismus, die zegt dat de mens slecht is en tot alle kwaad geneigd. Waar komt dan de omslag naar het vooruitgangsoptimisme vandaan? Het blijft ook voor mij een raadsel. Maar het is een feit dat het de grondstelling werd van onze vaderlandse politiek.

"Mijn partij stelde ooit voor een sanctie in te bouwen in de bijstandswet voor als misbruik wordt gepleegd. Dat is niet aanvaard door de Kamer, omdat zo'n sanctie een belemmering zou opwerpen voor mensen om gebruik te maken van de bijstand. Elke gedachte van mogelijk misbruik was toen ondenkbaar, taboe. Dat was slecht en rechts en weet ik veel, terwijl het gewoon de vaststelling van een realiteit was."

Niet elk slecht gedrag kan worden verklaard vanuit een ongelukkige jeugd of door de maatschappelijke omstandigheden...

"Een denkfout die Freud en Marx, nog twee intellectuelen, erin geramd hebben."

Maar ook niet iedere speculant of bankier is enkel gedreven door het idee dat hij door het gematigd nastreven van zijn eigenbelang de algemene zaak dient. De bankencrisis is mede veroorzaakt door pure hebzucht.

"Juist. Dus heeft ook een vrije markt toezicht en controle nodig. Maar de crisis is ook ontstaan door verkeerd overheidsbeleid. In de Verenigde Staten hadden ze een wet die bankiers verplichtte hypothecaire leningen te verschaffen aan minvermogende mensen, wat heeft geleid tot grote ellende op de huizenmarkt. Daarnaast heeft de Amerikaanse centrale bank aangestuurd op een kunstmatig lage rente van 1 procent, terwijl dat gezien de economische situatie 4 procent had moeten zijn. De gretige, graaiende bankiers zijn er pas later bij gekomen. Maar dat ze zich niet echt netje hebben gedragen, kan niemand ontkennen."

Is de eurocrisis ook een gevolg van een intellectueel romantisch ideaal, de monetaire eenmaking van Europa?

"De euro heeft twee geboortedefecten. Het ene is dat er geen Europese instantie is met de macht om sancties op te leggen aan wie niet in de pas loopt. Die instantie zal er ook nooit komen, omdat zoiets altijd op een Frans en allicht ook een Duits veto zal botsen. Dat is ook de reden waarom ik nooit een Amerikaanse econoom heb ontmoet die één minuut heeft geloofd in de euro.

"Het tweede defect, misschien nog belangrijker, is dat de euro twee verschillende economische modellen moet bedienen: het Noord-Europese model, dat uitgaat van regels en discipline, en het mediterrane, dat uitgaat van grote politieke beïnvloeding van de economie. Duitsers en Fransen zijn de euro binnengestapt met een ideaal dat voos bleek te zijn. De Duitsers, Helmut Kohl dus, wilden een muntunie en een politieke unie. De tweede hebben ze nooit gekregen. De Fransen wilden politieke controle op de Europese Centrale Bank. Want bij de Fransen is alles politiek, de erfenis van het jakobinisme. Die controle is er ook niet gekomen, want die bank moet onafhankelijk zijn, anders hadden de Duitsers en de Nederlanders dat nooit aanvaard.

"Geen van de Franse en Duitse idealen is dus ooit realiteit geworden, en dus is de euro gedoemd om twee verschillende economische culturen te bedienen. En vandaag zien we wat dat oplevert. Dat betekent overigens niet noodzakelijk dat de euro mislukt is. Ik blijf voorstander van de eenheidsmunt, die een grote economische motor is geworden. Afschaffen is geen oplossing. Met dien verstande dat de landen van de muntunie doen wat ze plechtig beloofd hebben: de begrotingscriteria handhaven."

Als Griekenland uit de euro stapt of gezet wordt, wat weerhoudt de markten er dan van om het volgende schaap van de kudde aan te vallen? Zet zoiets geen dominoscenario in gang?

"Het volgende schaap moet dan wel erg zwak zijn, voor ze dat zullen doen. Die Griekse privatiseringen en dat bezuinigingsprogramma zullen nooit worden uitgevoerd, want de Griekse staat is een zwakke staat die dat niet kan opleggen. Toen ik in de Commissie zat, gaven we 150 miljoen euro aan de Grieken om een kadaster op te richten, want dat hadden ze niet. Toen zes maanden later een team van Europese experts ging kijken, bleek er nog helemaal niets gebeurd te zijn en moesten ze die 150 miljoen teruggeven.

"Dat kadaster is er nog altijd niet, hoe ga je dan privatiseren? Het heeft geen zin, ze moeten er gewoon uit en de drachme devalueren met 30 tot 40 procent. Dat betekent dat hun buitenlandse schuld eenzelfde percentage duurder wordt, en daar moeten ze mee geholpen worden door een looptijdverlenging of een couponvermagering, en een deel moet worden afgeschreven. Maar dan kunnen ze tenminste hun concurrentiekracht vergroten, die nu lamentabel is.

"Overigens vrees ik niet voor besmettingsgevaar, want in Italië en Portugal is de toestand anders."

Wat denkt u van het idee van Guy Verhofstadt: meer Europese integratie, toezicht en de creatie van euro-obligaties, zodat het schuldrisico en de rente gespreid worden? Een idee dat ook de Europese Commissie niet langer uitsluit.

"Het is een fatale gedachte. De eurobonds betekenen dat de landen die het nu goed doen meer rente zullen moeten betalen. Ik heb het sommetje even voor Nederland gemaakt en ik kwam uit op een bedrag van 9 miljard euro per jaar meer rentelasten. Terwijl we de komende vier jaar 18 miljard gaan moeten bezuinigen. Voor die euro-obligaties voelen de Duitsers en de Nederlanders vrij begrijpelijk dus geen biet. Dan zegt Verhofstadt dat de arme landen dat verschil moeten compenseren. Maar wat hebben die om te compenseren?

"Nog belangrijker is het verschijnsel dat de euro een slaappil was, in de woorden van Herman Van Rompuy, en hij heeft gelijk. Die niet-functionerende economieën zijn in slaap gesust door de lage rente en ze hebben een 'dolce far niente' gepraktiseerd. Wel, die eurobonds zouden niet meer dan een gordijn zijn om die defectueuze landen af te schermen van de markt. En als die landen nu net iets nodig hebben, is het wel marktdiscipline. Daarom zal het er ook nooit van komen.

"Verhofstadt wil naar een schuldenunie, alle schulden op één hoopje. Nee dank je, ik heb daar geen behoefte aan. Hij is een federalist in een Europa waar behalve in België haast geen federalisten meer zijn. De natiestaat is volgens hem het grootste gevaar dat ons bedreigt, maar er is in Nederland niemand die van Nederland af wil en dat vervangen wil zien door een eurofederale staat. De Britten gruwen al helemaal van de European superstate. Frankrijk wil het niet, Duitsland niet, Polen niet, vele andere landen ook niet. Verhofstadt is een roepende in de woestijn, en hij doet dat omdat hij een Belg is die niet houdt van de Belgische staat. Nou, dat mag hij, maar de rest van Europa voelt zich nog wel thuis in hun staat, en gaat hem dus nooit volgen."

U schrijft ergens met een zekere nostalgie terug te kijken naar de Oostenrijks-Hongaarse dubbel- monarchie, een vrij welvarende, rustige en gezapige periode. Maar het was tegelijk de meest multiculturele samenleving uit die tijd.

"Het is maar wat je multicultureel noemt. Er was daar wel degelijk één cultuur die domineerde: de Oostenrijkse. Multiculturalisme betekent niet dat er geen dominante waarden meer mogen zijn. Dan trap je in de val van het cultuurrelativisme, wat hier decennialang het eenheidsdenken heeft uitgemaakt: alle culturen zijn gelijkwaardig. Nee, dus. Er zijn nu eenmaal een aantal democratische kernwaarden en rechtsbeginselen die we met veel moeite hebben afgedwongen en die we hoger inschatten dan andere. Die mogen best superieur geacht worden en verdedigd en opgelegd, ook in een multiculturele samenleving. Een staat waarin de dominante waarden niet afgedwongen kunnen worden, kan niet blijven bestaan. Ik zei al in 1991 dat migranten in Nederland moeten gehoorzamen aan een klein aantal essentiële waarden van de Nederlandse cultuur. Dat leidde toen tot veel hoebeleboe..."

U werd toen net niet voor racist versleten, terwijl die speech vandaag probleemloos een congres van GroenLinks zou passeren.

"Ja, nu is ongeveer iedereen het met me eens. Het klimaat is inderdaad veranderd. Wat ook niet kan in een multiculturele samenleving zijn specifieke groepsrechten. Geen schotten ter bescherming van de eigen cultuur. Nee, er is maar één rechtsvorm, waar iedereen zich aan te houden heeft. Dus geen shariarechtbanken, geen islamitische scholen."

België heeft een boerkaverbod ingesteld.

"Ik juich de boerka niet toe, maar als sommige moslima's er op staan om, vrijwillig of gedwongen door hun man, als de dood van Pierlala door de straten te schuifelen, dan moeten ze dat maar doen. Wij leven in een vrij land. Zo'n boerkaverbod is een voorbeeld van hoe intellectuelen en politici vaak de ethiek van de goede bedoeling verwarren met de ethiek van het resultaat.

"Dat verbod is er ongetwijfeld met goede bedoelingen gekomen, maar het enige praktische resultaat is dat je die vrouwen helemáál in hun huis opsluit. Politici moeten kijken naar hun resultaten, niet naar de vroomheid van hun intenties. Over hoeveel boerka's gaat het? Enkele tientallen? Daar laat je toch geen wetgeving op los?"

U bekritiseert de 'politieke correctheid' van het linkse cultuur- relativisme. Maar slaan we intussen niet door naar een politieke correctheid ter rechterzijde?

"Dat klopt, het intellectuele initiatief ligt vandaag bij rechts, en dat zal zonder twijfel weer leiden tot overdreven standpuntbepalingen. Kijk naar Geert Wilders, die dingen uitkraamt die belachelijk zijn, strapatsen zijn het. Alle Marokkanen moeten terug emigreren. Dat is onzin, dat zal nooit gebeuren, hoe groot zijn aanhang ook wordt. Je krijgt ook daar een verstarring en een onrealistische radicalisering. Ook bij hem ontbreekt iedere twijfel, ook hij denkt de enige, radicale waarheid in pacht te hebben. We moeten terug naar Montaigne, vijfhonderd jaar geleden, en zijn stelregel: 'Que sais-je?' Wat weet ik nu eigenlijk? Dat zou de voorzichtige grond van het handelen van een politicus moeten zijn, niet het radicale en romantische ideaal."

Ergens vond ik een tussenzinnetje in uw boek: 'Kan men wel van iemand houden die volledig doorzichtig is?' Wonderlijk romantisch, uit de mond van zo'n rationalist.

"Bent u er zeker van dat het mijn woorden zijn, en dat ik niet iemand citeer? Ik geef me gewonnen, u hebt me betrapt. (schatert)"

De intellectuele verleiding, gevaarlijke ideeën in de politiek, door Frits Bolkestein, Uitgeverij Bert Bakker, 343 p., 25 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234