Donderdag 14/11/2019

'Geld verdienen is een obsessie in China'

Met spijt sluit VRT-journalist Stefan Blommaert (57) zijn correspondentschap in de Chinese hoofdstad Peking af. Hij keert terug naar de Reyerslaan met een grote bewondering voor de Chinezen, maar ook wel met een ambigu gevoel over de alomtegenwoordige cultus van het geld. 'Chinezen zijn erg duidelijk: 'Geld is wat ik wil', hoorde ik voortdurend.'

Het is zover. Stefan Blommaert is terug in België, voor onbepaalde tijd. De laatste administratieve paperassen om zijn kantoor in Peking definitief te sluiten zijn in orde gebracht. Er moesten nog enkele documenten getekend worden in verband met de jeep waarmee hij samen met zijn zoon Hannes de befaamde Zijderoute afreed: een tocht van bijna twintigduizend kilometer door vijftien landen. Een fraaie afsluiter van een correspondentschap in China dat eigenlijk vier jaar had moeten duren, maar na twee jaar werd afgebroken omdat de bazen in Brussel hadden beslist om de VRT-posten in Peking, Washington en Den Haag op te heffen. Besparingen.

We treffen elkaar in de brasserie van de Permeke-bibliotheek aan het Antwerpse De Coninckplein, niet ver van zijn huis en ook vlakbij Chinatown, een drietal straten met Chinese restaurants. Dichter bij Peking kun je in België niet geraken. Maar dat laatste mag ik vooral niet zien als een poging om het mentale afscheid van zijn correspondentschap nog even te rekken.

"Het nieuws dat het kantoor gesloten zou worden, heb ik ondertussen al verwerkt. Maar ik ga niet verhullen dat ik niet gelukkig was met die beslissing. Ik had mijn persoonlijke leven helemaal voorbereid op een verblijf van vier jaar en ook vanuit journalistiek oogpunt vond ik het toch wel belangrijk dat een openbare omroep in correspondenten investeert. Op het moment dat ik te horen kreeg dat ik terug naar België moest, merkte ik dat openbare omroepen van andere kleine Europese landen hun posten in Peking aan het uitbreiden waren en extra personeel aanwierven. Wist je dat de publieke zenders van Scandinavische landen meer dan tien correspondentenkantoren over heel de wereld hebben? Ik had het gevoel dat die VRT-beslissing haaks stond op een internationale evolutie.

"De voordelen van het correspondentschap zijn voor mij evident: je woont, werkt en ademt in het land waarover je bericht, dag in dag uit. Je praat voortdurend met mensen, je leest de kranten, je kijkt rond. Het gaat om een echte onderdompeling en dan spreekt het vanzelf dat je als journalist meer inspiratie opdoet, dieper kunt graven en de dingen beter kunt begrijpen. En dat zijn toch essentiële voorwaarden om een onderwerp op een breed publiek over te brengen. Zeker als je het over een land als China hebt, met een ingewikkelde, gelaagde maatschappij. De eerste indrukken stemmen zelden overeen met de werkelijkheid. Het is pas als je dieper gaat graven, dat je op de genuanceerde realiteit stuit. Maar goed, ik wil hierover niet te lang blijven zeuren. Het is het einde van de wereld niet, het leven gaat door en ik hoop dat ik vanuit Brussel China en Azië kan blijven volgen en me opnieuw kan toeleggen op mijn oude specialisaties: Oost-Europa, Rusland, de Balkan. Ook vanuit Brussel zal ik nog heel fijne en interessante zaken kunnen doen, daaraan twijfel ik niet."

Westerse bril

Tijdens zijn verblijf in Peking is Blommaert met een heel dubbel gevoel naar China gaan kijken. "Ja, ik ontken niet dat er een gevoel van bewondering is. Wat je ook van de Chinese leiders moge denken, ze zijn er in geslaagd om een gigantisch land in dertig jaar tijd uit de absolute armoede te trekken. Op een drastische manier hebben ze de economie geliberaliseerd en dat heeft zijn vruchten afgeworpen; niet enkel in steden als Sjanghai maar ook steeds meer in het westen en het binnenland.

"Maar de politieke situatie is natuurlijk niet goed, tenminste als je het door onze westerse bril bekijkt. De Chinese leiders vinden het allemaal prima, maar als Europeaan heb je het toch heel moeilijk met het feit dat er geen democratie is en geen vrijheid van meningsuiting. Met het aantreden van de nieuwe president Xi Jinping in 2012 was er heel even hoop dat er meer vrijheid zou komen. Maar het tegendeel gebeurde. De controle op het internet is strenger dan ooit en er zijn ook meer arrestaties van dissidenten. De Chinese leiders zijn echt geobsedeerd door controle omdat ze vrezen dat te veel afwijkende meningen voor onrust zullen zorgen. Zij kijken natuurlijk naar wat er in de rest van de wereld gebeurt.

"De Arabische revoluties en de omwenteling in Oekraïne: voor hen zijn dat absoluut te vermijden scenario's. Les nummer één uit de geschiedenis is de glasnost- en perestrojka-periode in de Sovjet- Unie. Voor de Chinese leiders is dat hét voorbeeld van hoe het zeker niet moet. Michail Gorbatsjov voerde eerst een politieke liberalisering door en pas daarna kwam hij met economische hervormingen. De Chinezen onthouden hieruit vooral dat het Sovjet-imperium onder Gorbatsjov implodeerde. Vandaar dat zij zeggen: 'Eerst economische hervormingen, en misschien zullen we in de toekomst dan ook eens aan politieke hervormingen denken. Maar altijd in ons tempo en op onze manier.' The Chinese way."

Blommaert vertelt dat ook hij regelmatig op de Chinese censuur stootte. "Onze telefoon werd afgeluisterd, daarvan ben ik zeker. Het is meermaals gebeurd dat we op reportage vertrokken maar dat de politie ons onderweg rechtsomkeer liet maken. Dan weet je dat je telefoon wordt afgetapt. In de regio Xinjiang, waar je de problemen hebt tussen Oeigoeren en de Chinese overheid, zijn we ook een keer opgepakt. We waren nochtans een vrij brave reportage aan het draaien, maar de politie vond dat we veel te ver gingen. De controle op informatie is echt alomtegenwoordig. Dat blijkt ook uit het feit dat Facebook, Twitter en alle Google-applicaties plat liggen."

Over de vraag of de 1,4 miljard Chinezen echt wakker liggen van deze beperkingen, hoeft Blommaert niet lang na te denken: "Ik denk dat het gros van de Chinezen niet ontevreden is over wat er de afgelopen dertig jaar in hun land is gebeurd. Ook dat is natuurlijk een gevolg van de politiek van de leiders. Zij willen de Chinezen tevreden houden, en doen dat door hen meer economische welvaart te geven. En dat lukt: veel Chinezen kunnen tegenwoordig een appartement en een auto kopen, ze kunnen reizen: allemaal zaken die vroeger compleet uitgesloten waren.

"Let op: Chinezen worden ook mondiger en durven wel degelijk kritiek te uiten. Over de enorme luchtvervuiling in de grote steden woeden er intense discussies. Facebook en Google mogen dan al platliggen, met Weibo en WeChat hebben ze hun eigen sociale media, waarop je vaak heel scherpe meningen leest. Dat is allemaal mogelijk, op voorwaarde dat je geen verband legt met de Communistische Partij. De partij, de president: dat zijn heilige huisjes waar je moet afblijven. Doe je dat niet, dan riskeer je dat je bericht binnen de kortste keren gewist wordt. En als je zulke waarschuwingen in de wind blijft slaan, is de kans groot dat je opgepakt wordt.

Miljonair worden

"Maar nogmaals: het is niet zo dat alle Chinezen in het verzet zitten. Integendeel: de meesten zijn met hun dagelijkse leven bezig. Eigenlijk zijn ze vooral gefocust op geld verdienen. Dat is de nationale obsessie. Iedereen kickt op succesverhalen van arme mensen die van hun dorp naar de stad trekken en miljonair worden. The Chinese Dream! Echt, alles draait om geld. Waar wij in het Westen toch iets meer schroom hebben over rijkdom, zijn de Chinezen erg duidelijk: 'Geld is wat ik wil', hoorde ik voortdurend."

In enkele jaren tijd zijn Chinezen welvarender geworden. Of ze ook gelukkiger zijn geworden?

"Tja, in onze ogen is het sociale leven van de meeste Chinezen toch een beetje triestig. Omdat iedereen zo geobsedeerd is door werk en geld verdienen, is er weinig tijd voor ontspanning en plezier. Daardoor hebben veel jongeren het ook heel moeilijk om een partner te vinden. Een van de meest absurde dingen die ik in China heb gezien, zijn die ouders die in de parken van Peking en Sjanghai met de foto van hun zoon of dochter rondlopen op zoek naar een geschikte partner. Als zij dan een ouder tegenkomen met de foto van een potentiële partner wordt er even gepraat en als er een match in de lucht hangt, kan de toenadering beginnen."

De enorme sociale druk die van in de wieg op de schouders van Chinezen rust, zou volgens Blommaert wel eens de belangrijkste reden kunnen zijn waarom het bruto nationaal geluk niet even snel toeneemt als het bruto nationaal product. "De sociale druk is enorm. In Europa schenken overheid en bedrijven veel aandacht aan het welzijn van werknemers. In China is dat absoluut niet het geval en zijn de arbeidsverhoudingen bijzonder rauw.

"En eigenlijk begint dat al op de schoolbanken. Vanaf de lagere school is het werken, werken, werken. Discussies over de vraag of huiswerk en examenstress wel goed is voor een kind zul je in China nooit horen. Een Chinees kind dat thuiskomt van school, begint meteen aan zijn huiswerk en daarna zijn er vaak nog bijlessen. Alles staat in functie van het nationale examen in het laatste middelbare jaar, dat bepaalt of je al dan niet naar de universiteit mag. De stress die daarmee gepaard gaat is immens. Op de universiteit zijn de verwachtingen minstens even hoog, en hetzelfde geldt voor het bedrijfsleven.

"Voor de miljoenen mensen die van het platteland naar de steden zijn gekomen om te werken zijn de arbeidsverhoudingen echt verschrikkelijk. Ja, ik zou het soms met slaventoestanden durven vergelijken. Veel arbeiders werken twaalf uur per dag en omdat ze geen geld hebben voor een woning, slapen ze ook op het fabrieksterrein. Mensen zijn met andere woorden 24 uur per dag met het werk bezig en daarnaast is er niets. Waarom in China nog geen grote arbeidsopstanden zijn losgebroken? Voor ons komt het allemaal nogal barbaars en 19de-eeuws over. Maar mensen die nog niet zo lang geleden honger leden, verdienen nu een loon waarvan ze een deel naar hun familie in het dorp kunnen sturen. De vooruitgang komt met een hoge prijs, maar het is wel vooruitgang."

Zijderoute

Hoe meer Blommaert over China vertelt, hoe duidelijker het wordt dat hij nog vele jaren reportages had kunnen maken over dit land, dat binnenkort de grootste economische macht ter wereld zal worden. "Ik denk dat dat besef bij veel Europeanen nog niet ten volle is doorgedrongen. China is de wereld aan het veroveren. Het Chinese bedrijf Cosco staat op het punt om de haven van Piraeus op te kopen en in de haven van New York zijn al verscheidene terminals in Chinese handen. En in de havens van Oost-Afrika zal hetzelfde gebeuren. Het zal niet lang meer duren voordat China zijn gigantische economische macht zal omzetten in geopolitieke macht. Of wij Euro-

peanen daarvoor bang moeten zijn? Natuurlijk niet. Maar het is wel belangrijk om te beseffen wat er momenteel op ons af aan het komen is."

Het vroegtijdige vertrek uit China zorgde misschien wel voor de nodige frustraties, de VRT liet Blommaert wel toe om in stijl afscheid te nemen. Samen met zijn zoon Hannes reed Stefan Blommaert van Peking naar België om langs de befaamde Zijderoute reportages te maken voor het VRT-journaal. Een journalistieke droom, maar tegelijk een ultieme vader-zoonervaring.

"Ik ben zo'n journalist die schroom heeft om de relatie met zijn zoon in reportages uit te spelen. Maar op onze manier hebben we dat toch gedaan en het was een zeer fijne ervaring. Vooraf had Hannes in een interview verteld dat die reis een test zou worden voor onze relatie. 'Ofwel gaan we elkaar achteraf maanden niet meer willen zien, ofwel worden we vrienden voor het leven.'

"Vijftig dagen lang hebben we samen in twee kubieke meter lucht doorgebracht. Dat is zeer goed bevallen. Ik heb sowieso al een goede relatie met mijn kinderen. Maar zo'n roadtrip met je zoon door vijftien verschillende landen is natuurlijk iets bijzonders. Hannes heeft zich ook professioneel kunnen uitleven. Hij was voordien al bezig met fotografie en documentaireproducties, maar voor deze reis heeft hij ook veel gefilmd. Hij had zelfs een drone bij om onze tocht vanuit de lucht te filmen. Het was een mooie ervaring."

Moeder Regine Beer

Terwijl we praten over ouders en kinderen komt ook Blommaerts bijzondere moeder ter sprake: Regine Beer, een van de Belgische overlevenden van Auschwitz-Birkenau. Beer, die talloze lezingen gaf aan scholieren, overleed een jaar geleden. "Niet dat mijn moeder zo belangrijk is geweest voor mijn beroepskeuze. Tijdens mijn pubertijd had ik zelfs behoorlijk veel discussies met haar. Veel jongeren clashen wel eens met hun ouders, maar bij ons ging het er redelijk intens aan toe. Zo was ik net als mijn broer en zus voor de Palestijnse zaak, terwijl mijn moeder dat helemaal anders zag. Zij redeneerde vanuit het leed van de Joodse bevolking en vond dat de Palestijnen niet te veel moesten eisen. Ook als het over de nazivervolging van homo's en Roma- zigeuners ging, verliepen de gesprekken moeilijk. Volgens haar kon je die zaken niet vergelijken met de gruwelen die de Joden hadden meegemaakt.

"Maar mettertijd is ze milder geworden en zijn we sterk naar elkaar toegegroeid. Waarschijnlijk had dat te maken met het feit dat zij na de oorlog amper over haar traumatische ervaring had mogen praten. Zelfs wij wisten eigenlijk niet veel over wat ze in Auschwitz had meegemaakt. Het was pas toen ik tijdens mijn humaniora een werkje maakte over de Holocaust en haar interviewde, dat ik te weten kwam wat ze allemaal had moeten doorstaan. Natuurlijk was dat een bijzonder aangrijpend moment. Alleen al het feit dat mijn moeder half-Joods was en dat er in de Mechelse Dossin-kazerne nazirassenexperts aan te pas zijn gekomen om te bepalen of zij al dan niet op de trein naar Auschwitz moest! Absurd toch. Op basis van enkele zieke regeltjes beslisten die mensen of je ging leven of sterven."

Srebrenica

Blommaert vertelt hoe het jarenlange stilzwijgen van zijn moeder hem doet denken aan een man die hij vorige week in Srebrenica ontmoette. Hij berichtte daar voor de VRT over de twintigste herdenkingsdag van de volkenmoord op achtduizend moslimmannen. "We hebben de man gevonden die twintig jaar geleden als kind een stuk chocolade kreeg van de Servische generaal Mladic en door hem over het hoofd werd geaaid. Dat moment is gefilmd en het werd een van de iconische beelden van de Bosnische oorlog. De nu 28-jarige man herinnerde zich dat nog heel levendig, ook al wist hij toen niet wie Mladic was. Het was pas achteraf dat hij besefte in wat voor een rare situatie hij was beland. Bovendien was zijn vader een van de mannen die is afgevoerd en vermoord. We zijn met hem naar het graf van zijn vader geweest en wat me opviel, is dat het een van de weinige keren was dat hij zijn verhaal in alle details uit de doeken deed.

"De Belgische therapeut Thomas Deleu, die in Bosnië werkt, vertelde me achteraf dat het nog steeds not done is om over de oorlogstrauma's te spreken. Ook al is het essentieel voor het verwerkingsproces: de sociale druk om te zwijgen en alles te vergeten is ook in Bosnië groot. Verschillende vrouwen die in Srebrenica hun man of hun zoon zijn verloren, vertelden me dat hun leven twintig jaar geleden tot stilstand kwam.

"Dat is toch wel heel opvallend als je plaatsen als Srebrenica en Sarajevo bezoekt. De gebouwen zijn er voor tachtig procent hersteld. Je krijgt de indruk dat de wederopbouw achter de rug is en dat het normale leven opnieuw zijn gang kan gaan. Maar in de geesten van de mensen tref je vooral verdriet, wrok en vijandschap aan. Mijn moeder heeft zich met de steun van een uitstekende therapeut in zekere mate uit die situatie kunnen redden. Wel werd ze tot aan het einde van haar dagen geplaagd door nachtmerries. Maar haar leven is niet stilgevallen en hoe meer ze over haar traumatische ervaring begon te vertellen, hoe meer ze opnieuw begon te leven. Alleen al daarvoor bewonder ik haar en denk ik dat zij een voorbeeld kan zijn voor mensen die met enorme trauma's worstelen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234