Maandag 20/09/2021

Opinie

Gekrenkte mogendheden klitten samen, en Rusland schuift aan in de rij

null Beeld kos
Beeld kos

Jonathan Holslag doceert internationale politiek aan de Vrije Universiteit Brussel en is auteur van 'De kracht van het paradijs: hoe Europa kan overleven in de Aziatische Eeuw'.

Als de achttien staatshoofden die in Normandië bijeen zijn echt eer willen bewijzen aan de gevallenen uit de Tweede Wereldoorlog, zouden ze eens een ogenblik moeten terugkijken op de historische lessen en stil moeten staan bij de treurige toestand van de hedendaagse internationale politiek. Maar dat doen ze helaas niet. Erger nog, de domme neiging bestaat om de tragedie van de Tweede Wereldoorlog aan te grijpen als rechtvaardiging van averechtse strategieën tegen het Rusland van Vladimir Poetin, strategieën die tot een nog grotere bedreiging voor de veiligheid zouden kunnen leiden.

Hoe vaak hebben we sinds de crisis op de Krim westerse leiders niet horen beweren dat Rusland niet met concessies maar met een harde afschrikking tegemoet dient te worden getreden? Hillary Clinton vergeleek het ingrijpen van Poetin op de Krim met het optreden van Hitler in de jaren dertig. Anderen spraken van een Münchenmoment. Twee weken geleden was ik op een informele bijeenkomst waar een Amerikaanse driesterrengeneraal opriep tot een militaire strategie op twee fronten.

Krimpende bevolking
Natuurlijk zijn er enkele gelijkenissen tussen het leiderschap van Poetin en het Duitsland van de jaren dertig. Net als Hitler-Duitsland lijkt Poetin van mening dat Rusland zijn eigen invloedssfeer nodig heeft en dat het na tientallen jaren van vernedering door de internationale gemeenschap zijn prestige moet herwinnen. Net als Hitler-Duitsland neemt Poetin steeds vaker zijn toevlucht tot nationalisme en een persoonlijkheidscultus. En net als Hitler-Duitsland benut Poetin de bekrompenheid van zijn bevolking ter bevordering van denkbeelden als xenofobie, racisme en inmiddels ook homofobie.

Maar hiermee houdt de vergelijking wel op. Anders dan Duitsland koestert Rusland bijvoorbeeld geen weidse visioenen over wereldoverheersing. Het streeft wel naar een Euraziatische Unie en is wel van mening dat zijn veiligheid afhankelijk is van een invloedssfeer, van het vermogen de buurlanden zwak en de NAVO op afstand te houden, maar dat is iets volkomen anders dan Hitlers gedachten over Lebensraum. Ook zijn de veelvuldige en onaanvaardbare schendingen van de mensenrechten niet te vergelijken met de gruweldaden begaan door nazi-Duitsland. Ze komen daar niet eens in de buurt en uit peilingen blijkt dat de meerderheid van de Russische bevolking dit ook niet zou accepteren.

Belangrijker is nog dat de macht van Rusland blijft tanen. Tussen 1920 en 1940 groeide de Duitse bevolking met 20 miljoen, terwijl de Russische bevolking de komende twintig jaar met zo'n 15 miljoen mensen zal krimpen, ondanks de pogingen van Poetin om het geboortecijfer te verhogen. Hitler herstelde Duitsland als industriële grootmacht. De industriële productie van Rusland is de afgelopen tien jaar verschraald en zijn energie-imperium zal worden bedreigd door de schaliegasrevolutie.

Bovendien vertoont Rusland geen enkele vorm van militaire mobilisatie zoals die van Duitsland in de jaren dertig. Net op het moment dat de crisis op de Krim begon, ondertekende Poetin een wetsvoorstel om 154.000 dienstplichtigen op te roepen - 10.000 minder dan in 2012. Een bezetting van Oost-Oekraïne zou gemakkelijk meer dan 300.000 militairen kunnen vergen. Ook blijft Rusland moeite hebben met de vervanging van zijn verouderde Sovjetvliegtuigen, oorlogsschepen en tanks. Zelfs met de verwachte verhoging van de defensiebegroting van 43 tot 70 miljard euro zal het Rusland jaren kosten om zijn achterstand in te halen. Bij een eventuele vergelijking met de Tweede Wereldoorlog zou Rusland waarschijnlijk dichter bij Oostenrijk of Italië staan: even gefrustreerd, goed in spierballenvertoon en wraaklustig, maar niet krachtig genoeg om ambitieuze expansieplannen te verwezenlijken.

Geopolitieke nachtmerrie
Op den duur kan dit natuurlijk allemaal veranderen, maar als we één dringende les uit de geschiedenis dienen te leren, is het dat gefrustreerde mogendheden uiteindelijk samenklitten. Zij werken samen tegen hun rivaal, in dit geval tegen de Verenigde Staten en bij uitbreiding tegen het Westen. En er zijn veel gefrustreerde mogendheden: Rusland, China, Noord-Korea, Pakistan en Iran, om er maar enkele te noemen. Voorlopig proberen deze partijen verstrikkende allianties met elkaar te vermijden. Poetin wil geen bondgenootschap waarin China onvermijdelijk zal de sterkste zal zijn.

Maar dit kan veranderen. Stel u een situatie voor waarin Rusland de indruk krijgt dat er een nieuwe indammingspolitiek in de maak is, China zich door Amerika gewurgd waant binnen de 'eerste eilandenketen' en de onderhandelingen met Iran zouden mislukken. Dat zou leiden tot een geduchte As van gefrustreerden, een coalitie die uit enorme gezamenlijke middelen kan putten: qua demografie, natuurlijke hulpbronnen, industrieel vermogen en militaire slagkracht. Zo'n As van gefrustreerden zou het ultieme geopolitieke nachtmerriescenario voor de Verenigde Staten en het Westen zijn.

Om Rusland en een aantal andere Euraziatische mogendheden tegemoet te treden, heeft de westerse wereld dan ook behoefte aan iets verfijnders dan sancties en iets slimmers dan verzoening. Maar daarmee belanden we bij nog een andere en veel cynischere historische les. Die betreft het tragische onvermogen van grootmachten om hun gedrag aan te passen, ook als het vrijwel zeker is dat het slecht zal aflopen. Opnieuw lijkt een beslissende wending in de geschiedenis ophanden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234