Woensdag 07/12/2022

Geheimen van klein tot groot

"Mijn kind heeft voor mij geen geheimen," hoor je ouders wel eens verkondigen. Maar het is zeer de vraag of een dergelijke situatie wel zo gezond is. "Een kind heeft recht op geheim, want anders kan het geen zelfstandig ik ontwikkelen," stelt dokter Bas Levering in het boek Klein Geheim, over de betekenis van het geheim in het leven van het kind. "Als ouder moet je voortdurend je verantwoordelijkheid als opvoeder en het recht op privacy van je kind tegenover elkaar afwegen."

Een geheim kan een loodzware last zijn, maar ook aanvoelen als een binnenpretje waar je je aan kunt warmen. Geheimen die aan kinderen worden opgelegd, hebben een verwoestende invloed op hun ontwikkeling en het hele volwassen bestaan daarna. Maar geheimen zijn ook onontbeerlijk voor het ontwikkelen van de individualiteit.

Hele kleine kinderen hebben dan ook geen flauw idee van wat geheimen zijn. Ze denken dat hun ouders dwars door hen heen kunnen kijken. Pas als ze zo'n jaar of vijf zijn, ontdekken ze dat het mogelijk is om gedachten voor anderen verborgen te houden. Het geheim is verbonden met de wens tot zelfstandigheid. Later in de ontwikkeling wordt het geheim steevast gekoppeld aan wat verboden is, maar aanvankelijk worden de grenzen zo getrokken dat je niet met de volwassenen in conflict komt. "Tussen vijf en zeven is de leeftijd van de mooie geheimen die je, 's avonds voor het slapengaan, hoogstens met je moeder deelt," vertelt Levering. "Je weet een geheim weggetje, een holletje, een gat in een kleed, en die wetenschap houd je voor jezelf. Later wordt het geheim met het verbodene verbonden Dan neemt een kind afstand en doet dingen die van de ouders niet mogen."

Wat betekent het voor een kind om een geheim te bewaren en hoe leert het kind geheimhouden? Jonge kinderen moeten allemaal door de fase heen waarin ze wel heel goed beseffen dat je geheimen voor je hoort te houden, maar daartoe nog niet in staat zijn. Niets is makkelijker dan van een vijfjarig jongetje of meisje te weten komen wat ze voor je verjaardag kochten. "Het proces van leren geheimhouden kun je vergelijken met leren verstoppertje spelen," aldus Levering. "Geheimhouding is leren omgaan met dingen die van binnen zitten. We weten wel dat er geen echte innerlijke ruimte bestaat, zoals er wel echte lichaamsdelen bestaan die je kunt zien en aanraken, maar toch zijn de overeenkomsten duidelijk. Bij het verstoppertje spelen gaat het erom dat je je hele lichaam uit het zicht houdt. Jonge kinderen denken aanvankelijk ook dat ze onzichtbaar zijn als ze zelf hun ogen sluiten. In het proces van leren geheimhouden, leer je hoe je een geheim uit het zicht kunt houden."

Eenmaal kinderen dat proces onder de knie hebben, zorgt dat voor een pedagogische paradox: tussen het recht op privacy van het kind en de noodzaak van controle. Hoeveel moeten ouders eigenlijk van hun kinderen weten? Hoeveel toezicht is gerechtvaardigd en wanneer wordt het een inbreuk op de privacy? "Opvoeden bestaat bij gratie van oprechte belangstelling voor een persoon," stelt Levering. "Om je verantwoordelijkheden als opvoeder te kunnen waarmaken, moet je er een gezond wantrouwen op na houden. Geen paranoïde angst voor wat allemaal verkeerd kan lopen, maar een soort alert blijven voor zaken die niet kloppen. Komt je tiener de jongste tijd opvallend veel later thuis? Is je lagere schoolkind ongewoon stil?"

"Krampachtig delven naar geheimen werkt nooit. Het is veel beter om proberen een klimaat te scheppen waarin kinderen spontaan naar boven komen met wat hun dwars zit. Kinderen moeten het gevoel hebben dat ze met om het even wat bij je terechtkunnen, dat ze je altijd en overal in vertrouwen kunnen nemen. Daarbij moet je ook voor ogen houden dat kinderen onderling erg kunnen verschillen: van uiterst introvert tot uitgesproken extravert. Dat moet je respecteren. Mijn 13-jarige zoon bijvoorbeeld is een stuk introverter dan mijn 15-jarige dochter. Toen hij een jaar of acht was, gingen we vaak samen fietsen en dat zorgde voor een gevoel van samenhorigheid waardoor je makkelijk met kleine geheimpjes voor de dag komt. De auto is nog zo'n plek waar je nog wel eens tot een goed gesprek durft komen: lichamelijke nabijheid creëert intimiteit."

Kinderen de vrijheid en dus de keuze laten of en met wie ze hun geheimen willen delen, daar komt het op neer. Een geheim dat je met je vriendinnetjes deelt, kan je het plezierige gevoel geven dat je samen lid bent van een geheim bondgenootschap. Maar kinderen kunnen ook opgezadeld worden met een geheim. Slachtoffers van seksueel misbruik zijn daar een extreem voorbeeld van. "Het verkeerde geheim is opgelegd en afgedwongen," legt Levering uit. "Het gaat voorbij aan het fundamentele recht van zelfbeschikking, namelijk met wie we onze geheimen willen delen. In dat opzicht is het belangrijk dat niet alleen ouders, maar alle mensen met een pedagogische opdracht een soort gezond wantrouwen manifesteren en open staan voor signalen dat er iets mis is. Zeker leerkrachten moeten een uitnodigende houding hebben. Er zijn er die bij het begin van het schooljaar uitdrukkelijk zeggen: als jullie problemen hebben, kunnen jullie me daar altijd over aanspreken. En er zijn leerlingen voor wie dat volstaat om te besluiten om precies die persoon nooit ofte nimmer in vertrouwen te nemen. Daar moet je ook rekening mee houden."

"Het goede en slechte geheim staan in hetzelfde gebied: vertrouwen. Dat is precies het probleem met Dutroux: dat het een nette, aardig uitziende man is die vertrouwen inboezemt, geen vervuilde zonderling. Dat is een bekend profiel van de pathologische dader: mister perfect."

Een goed geheim is altijd een verrijking. Het laat kinderen kennismaken met de mogelijkheid om naast de gewone wereld een extra wereld te scheppen. Van die mogelijkheid doet schrijver Maarten 't Hart verslag in zijn verhaal 'Het buitenland'. De vader van Maarten bezat een volkstuin, waar het gezin jaarlijks een week vakantie vierde. Op de lap grond van honderd vierkante meter had hij een bord geplaatst waar hij met grote letters 'Buitenland' op had geschilderd. In die ene week vakantie werd hard gewerkt om de sperziebonen van de struiken en de aardappels uit de grond te halen. Aan het eind van de dag keerde het gezin terug naar huis. "Tegen de avond verlieten we het buitenland met tassen vol groente en zorgden ervoor dat niemand ons zag. Waarom niet? Wel, wij bevonden ons immers in het buitenland en wat we aan groente meenamen smokkelden wij Nederland in. We trokken illegaal de grens over, we waren in overtreding. (...) we deden niets dat verboden was, en toch zorgde dat heimelijke fietsen voor een plezierige spanning: het was of we echt de wet overtraden."

Hilde Sabbe

Klein geheim, Bas Levering en Max van Manen,

uitgeverij De Tijdstroom

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234