Vrijdag 18/09/2020

Kiezersmanipulatie

Geheime oorlog om kiezers: de psychologische manipulatie achter de brexit en Trump-zege

Beeld Timon Mattelaer

Zijn de brexit en het presidentschap van Donald Trump mede het resultaat van de inzet van psychologische oorlogstactieken met kiezers als doelwit? Een verontrustend onderzoek van de Britse krant The Observer suggereert van wel.

Bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen van dinsdag 8 november 2016 waren het de noordwestelijke sleutelstaten Wisconsin en Michigan die de balans verrassend in het voordeel van Donald Trump deden overhellen. Team Clinton dacht dat het die industriestaten wel veilig op zak had. Dat bleek een fatale misrekening.

Een misrekening van een handvol stemmen weliswaar. In Michigan gaat het om een verschil van zo’n 10.000 op een stemmentotaal van 5 miljoen, in Wisconsin bedraagt het verschil 22.000 stemmen op 3 miljoen.

De nipte uitslag doet denken aan die van het referendum waarmee de Britten zich in juni vorig jaar uit de Europese Unie stemden. Daar haalde het Leave-kamp uiteindelijk 1,3 miljoen stemmen meer dan de blijvers, op een totaal van 34 miljoen uitgebrachte stemmen.

Heeft individuele psychologische benadering – zeg maar: manipulatie – van kiezers mede de doorslag gegeven in deze spannende races met onverwachte afloop? Zekerheid is er niet, want geen kiezer zal in een exitpoll achteraf toegeven dat hij zus of zo heeft gestemd omdat hij heimelijk gemanipuleerd is. Mogelijk is het wel, en dat geeft al redenen genoeg om ongerust te zijn.

Militaire onderaannemer

Een onderzoek van de Britse zondagskrant The Observer toont aan hoe een cluster van databedrijven rond de Amerikaanse excentrieke miljardair-computerwetenschapper Robert Mercer en diens vertrouweling Steve Bannon, de beruchte Trump-adviseur, zich in de Engelse en Amerikaanse kiesstrijd heeft gegooid. De bedrijven deden dat met een nogal uniek model van gepersonaliseerde propaganda, op basis van data die burgers vrijgeven op sociale media.

The Observer vergelijkt de technieken niet toevallig met psychologische oorlogsvoering. Het Britse moederbedrijf Strategic Communication Laboratories (SCL) is van oorsprong een militaire onderaannemer, die gespecialiseerd is in psychologische oorlog en propaganda. Het bedrijf of een van zijn filialen was actief met propaganda in onder meer Pakistan en Afghanistan, en in Oekraïne, Trinidad en Nepal.

Via het inmiddels enigszins beruchte dochterbedrijf Cambridge Analytica worden die oorlogstechnieken nu dus ook ingezet bij democratische verkiezingen.

Cambridge Analytica werkte in de VS eerst voor de campagne van Ted Cruz, en vervolgens voor Donald Trump.

Volgens een eerdere verklaring van de organisatie Leave.Eu van Nigel Farage werkte Cambridge Analytica ook voor het kamp van de brexiteers. Dat wordt intussen officieel ontkend, hoewel de banden onmiskenbaar zijn (daarover straks meer). Cambridge A. is grotendeels eigendom van Robert Mercer. Steve Bannon zat er als vicevoorzitter een tijdlang in de raad van bestuur.

Onschuldige quizjes

Om te begrijpen wat er gebeurd kan zijn, moeten we een stap van vier jaar terug in de tijd zetten. In 2013 meldt de jonge Poolse psycholoog Michal Kosinski, onderzoeker aan de Universiteit van Cambridge, in het Amerikaanse wetenschappelijke tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences, dat hij met bijzondere precisie de persoonlijkheidskenmerken van mensen kan voorspellen op basis van digitale data. Het blijkt een bijzondere doorbraak te zijn in de psychometrie, de leer van de persoonlijkheidsverschillen.

Op basis van vijf persoonlijkheidskenmerken (openheid, neuroticisme, aangenaamheid, perfectionisme, extraversie) kun je een betrouwbaar profiel van een mens opstellen, weten we uit de psychometrie. Kosinski is er in geslaagd dat model te combineren met de massa data die mensen vrijwillig prijsgeven op sociale media.

Steve Bannon, chef strategie van president Trump, zit mee in de databedrijven met een politieke agenda. Beeld AFP

Op basis van enige likes en voorkeuren op Facebook valt een groot deel van de persoonlijkheid van iemand te reconstrueren. En mensen zijn bereid bijzonder veel prijs te geven over zichzelf, bijvoorbeeld via onschuldig ogende persoonlijkheidsquizjes, type ‘Welk soort historische leider past het best bij jou?’ Hoe meer data in de mix gegooid worden, hoe preciezer het profiel. Ook over politieke en maatschappelijke voorkeuren.

Hier is het dat Cambridge Analytica op de proppen komt. Volgens een onderzoek van het Zwitserse tijdschrift Das Magazin zou een collega van Kosinski aan de Universiteit van Cambridge, Aleksandr Kogan, de methodologie van het op Facebook-likes gebaseerde profielonderzoek in 2014 doorverkocht hebben aan Strategic Communication Laboratories. Dat had inmiddels een dochteronderneming opgericht, gespecialiseerd in verkiezingspropaganda: Cambridge Analytica.

Dat Cambridge Analytica meegewerkt heeft aan de Trump-campagne is goed gedocumenteerd. CEO Alexander Nix pakt er graag genoeg mee uit. Op een op YouTube vastgelegde lezing uit september 2016 claimt Nix dat zijn bedrijf in staat is “om een model te ontwikkelen dat de persoonlijkheid van elke volwassene in de Verenigde Staten kan ontwikkelen". De combinatie van psychometrie en massaal dataonderzoek biedt het bedrijf zijn unieke verkoopspropositie: de mogelijkheid om kiezers te benaderen op bijna individueel afgemeten psycho-emotionele profielen.

Het potentiële voordeel voor politieke partijen is onmiskenbaar. Boodschappen kunnen op welhaast individuele maat van de kiezer gesneden worden. Kiezers die op Facebook veel foto’s van hun gezin tonen, kunnen bijvoorbeeld met softe boodschappen toch overtuigd worden van steun voor vrije wapendracht. Eenzelfde effect kan bereikt worden met een totaal andere, veel angstaanjagendere boodschap bij kiezers die een neurotische aanleg hebben en bijvoorbeeld veel bange berichten over vreemdelingen delen.

Robert Mercer: miljardair dankzij algoritmes en aandelenhandel. Ultraconservatief. Anti-overheid. Complottheoreticus. En eigenaar van invloedrijke databedrijven.Beeld The Washington Post/Getty Images

In Das Magazin legt Nix uit dat zijn bedrijf zich voor rekening van Trump met name specialiseerde in het overtuigen van potentieel onbereikbare Clinton-stemmers om niet te gaan stemmen. Dat lukte bijvoorbeeld in de wijk Little Haiti in Miami door kiezers te overspoelen met berichten over het falen van de Clinton Foundation bij de hulp na de aardbeving in Haïti in 2010. Die berichten werden als ‘nieuws’ verpakt en in de Facebook-tijdslijn geïnjecteerd van leden van de Haïtiaanse gemeenschap in Miami.

Het grote democratische gevaar van die strategieën is duidelijk. Mensen beschouwen hun socialemediatijdslijn meer en meer als een soort ‘veilige zone’ waar ze, dankzij behulpzame maar geheime algoritmes, enkel nog het nieuws vinden dat hen ook echt interesseert. Als die digitale nieuwsstroom gemanipuleerd of zelfs te vervalst wordt, is het ook mogelijk om kiezers zelf te manipuleren in de richting van gewenste politieke overtuigingen.

Verraden door de koelkast

Is dat de sleutel van Trumps onverwachte succes in een aantal sleutelstaten? Hier past toch een disclaimer. Cambridge Analytica zelf beweert graag tot wat het in staat is. Het claimt van elke volwassen inwoner van de VS een betrouwbaar profiel te kunnen opstellen. Bewijs dat de methodes ook succesvol zijn geweest, ontbreken. Er is enkel een correlatie tussen de samenwerking van Trump en Cambridge Analytica en Trumps succes, geen causaal verband.

In een artikel op Medium betwist experte Frederike Kaltheuner van privacywaakhond Privacy International dat wat het bedrijf doet zo uitzonderlijk is. “Het is een ding om mensen te profileren, het is nog wat anders dat je door middel van die profilering menselijk gedrag kan veranderen op massale schaal.”

Toch, geeft ook Kaltheuner toe, is er reden genoeg om ons zorgen te maken. “Profieltechnieken gebruiken om mensen te micro-targeten, te manipuleren en te overtuigen is hoe dan ook gevaarlijk en een bedreiging voor de democratie.”

Voor de privacy wordt het niet beter in het tijdperk van het Internet der dingen. De details van uw elektriciteitsrekening zitten in principe veilig opgeborgen. Maar wat als uw ‘slimme’ koelkast of verlichtingsinstallatie de data met uw energieprofiel (en dus een deel van uw private en financiële status) zomaar te grabbel gooit aan wie er geld voor over heeft?

Overheden, van België tot de VS, zijn nogal strikt beregeld in wat ze met data van burgers mogen doen. Anders wordt het wanneer privébedrijven met koffers vol verzamelde en verkochte privédata als huurling voor die overheden of politieke spelers aan de slag gaan.

En dat is exact wat bij de brexit gebeurd is, meent The Observer. Officieel heeft Cambridge Analytica geen betaalde of onbetaalde diensten verleend aan het pro-brexitkamp van Nigel Farage. Van bij de brexiteers kwam nochtans eerst een tegengesteld geluid. Er zijn ook feiten die het tegendeel doen vermoeden.

Zo gaf de brexitorganisatie Vote Leave meer dan de helft van haar campagnebudget (4,6 miljoen euro) uit aan een schimmig Canadees databedrijfje AggregateIQ. Ook andere comités riepen het bedrijf ter hulp. AggregateIQ is, volgens The Observer, het Canadese zusterbedrijf van Cambridge Analytica. Twee kernleden van Vote Leave hebben bovendien gewerkt als consultant voor Cambridge Analytica of zijn moederbedrijf SLC. Het is dus redelijk om te besluiten dat het bedrijf dat Trump van dienst is geweest, ongeveer tezelfdertijd ook de brexiteers heeft geholpen met het koppelen van data aan propaganda.

Nigel Farage en zijn brexiteers zouden gebruikgemaakt hebben van de diensten van bedrijven die data aan propaganda koppelen.Beeld Photo News

Het verontrustende daarbij is wie de eigenaar is van Cambridge Analytica: Robert Mercer. Miljardair geworden dankzij algoritmes en aandelenhandel. Ultraconservatief. Anti-overheid. Complottheoreticus. Vertrouweling van Steve Bannon.

Ook al weten we niet hoe succesvol de strategie is, het lijkt er op zijn minst op dat de datamining van Cambridge Analytica & co hem de mogelijkheid biedt om zijn miljoenen aan politieke financiering efficiënt in te zetten om zijn naargeestig wereldbeeld en anti-overheidsideeën door te duwen. Ook nu nog staat Robert Mercer dicht bij president Trump. Zijn bedrijven komen in aanmerking voor overheidsopdrachten.

Informatieoorlog

“We zitten in een informatieoorlog”, besluit professor Tamsin Shaw, experte politieke filosofie en psychische manipulatie aan de New York University, in The Observer. “Miljardairs kopen dit soort (data)bedrijven op, die dan worden ingezet in het hart van de overheid. Dat is iets waar we ons grote zorgen om moeten maken."

(Voor dit artikel werd gebruikgemaakt van artikels uit The New Yorker, The Observer, The Guardian, Das Magazin, Follow The Money en de blogsite Medium.) 

Lees hier het portret van Robert Mercer

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234