Woensdag 21/08/2019

Geen zon zonder schaduw

Een leven in de schaduw kan handig zijn, maar het is ook verdomd frustrerend als alleen anderen de pluimen krijgen voor een prestatie waar ook jij voor zwoegde. Vraag maar aan mensen zoals Nils Duerinck en Antoine Gillet. Hoezo, u weet niet wie dat zijn?

Duerinck en Gillet lopen vandaag samen met de broers Borlée de 4x400 meter op de Olympische Spelen in Londen. Zonder deze twee heren of hun collega's zoals Jente Bouckaert die eerder al in het team liepen, is er zelfs niet de minste kans op een medaille in het estafettenummer. Hoe snel de Borlées ook mogen zijn. Alleen lijkt het grote publiek dat niet te beseffen en gaat de aandacht nog bijna altijd uitsluitend naar Kevin en Jonathan. Niet gemakkelijk voor de sprinters die daardoor in de schaduw moeten lopen. Er is volgens sportpsycholoog Jef Brouwers een speciaal, sterk karakter nodig om daarmee om te kunnen.

Als het Duerinck en Gillet van troost kan voorzien: ze zijn niet alleen. Bijlange niet. Meer nog. Er zijn zelfs mensen die opzettelijk kiezen voor een leven in de schaduw. De kabinetschef die door zijn collega's wordt bestempeld als de man die alle ins en outs kent en daardoor ook, meer dan buitenstaanders denken, aan de touwtjes trekt. De bedrijfsleider die zijn collega altijd aan het woord laat in de media en zich ook nu niet laat verleiden tot uitspraken over werken op de achtergrond. Al merkt de bedrijfsleider nog snel een ding op. "Weet je wat pas erg is? Dat bij de estafettewedstrijd in het zwemmen de Amerikanen die het team naar de finale hielpen plots plaats moesten maken voor topzwemmer Michael Phelps. Dat is de zielige kant van het schaduwwerken."

'Pour vivre heureux, vivons cachés' lijkt verder toch de leuze die toppers in de schaduw houdt. "Het is dan ook een uitermate comfortabele positie. Alle roem gaat aan jou voorbij, maar alle ellende ook", vertelt Jan de Zutter. Als ghostwriter en woordvoerder van sp.a-europarlementsleden Saïd El Khadraoui en Kathleen Van Brempt weet hij precies hoe het is als anderen de eer opstrijken voor jouw werk. "Dat je politici of kunstenaars in interviews hoort vertellen over hoe zij hun boek schreven, moet je dan maar slikken. Hoewel je weet dat ze de pen nooit vasthielden. Ach, meestal verwoorden de mensen waarvoor ik ghostwriter ben het toch zo dat de toehoorder denkt dat zij het boek schreven, maar ik kan horen dat ze niet stellen dat ze al het schrijfwerk zelf deden. 'Toen ik aan mijn boek werkte', is zo'n vaak gebruikte zin'", lacht De Zutter.

Hij kan zich voorstellen dat jongeren liever niemand tussen hen en het zonlicht hebben, maar zelf focust hij eerder op de impact die hij wél kan hebben. "Het nadeel aan werken op de achtergrond is dat je nooit helemaal je zin kunt doen. Maar wie kan dat uiteindelijk wel? Als een boek wordt gelezen of een thema wordt opgenomen in het beleid geeft me dat voldoening. Al zien mensen mijn naam er niet bij staan." Toch wil De Zutter niet gezegd hebben dat hij niet ijdel is. "IJdelheid is gewoon niet het belangrijkste in mijn leven. Ik vind het aangenamer dat ik dankzij mijn positie de grote schokken niet moet opvangen als er iets misloopt."

Stoute fans

Fijn voor zij die net het leven dat ze willen, kunnen leiden dankzij iemand op een voetstuk tussen hen en de zon in. Alleen zijn er evenveel mensen die maar wat graag zelf wat licht zouden vangen. Wie in de schaduw werkt, doet dat namelijk niet altijd omdat het beter bij zijn of haar karakter past. Vooral de functie die iemand uitoefent, bepaalt of de erkenning van het publiek groot of klein is. Een leider wordt succes toegeschreven, maar als hij faalt, merkt amper iemand dat het bedrijf of de politieke partij achter hem blijft doordraaien.

"Dat de hele mechanica achter iemand die in het voetlicht treedt niet wordt opgemerkt, is in veel gevallen zo omdat de mensen die in de spotlights staan zelf zo dominant zijn", verklaart arbeidspsycholoog Jeroen Stouten (KU Leuven). "Ze eigenen zich de goede ideeën van schaduwwerkers toe." Zelfs als het kaartenhuis in elkaar stuikt omdat iemand die op de achtergrond werkt plots verdwijnt of een fout maakt, zal het publiek daarom volgens Stouten niet meteen of nooit beseffen dat het eigenlijk iemand anders was die de boel recht hield. "Als dat toch uitkomt, zal het heel lokaal zijn, bij mensen die eigenlijk al wisten dat het vooral de persoon in de schaduw was die alles onder controle had. De leiders op het voetstuk zullen waarschijnlijk een andere reden - maar altijd een buiten zichzelf - aanduiden en daarmee wegkomen."

Bovendien is het volgens Stouten helemaal niet zeker dat schaduwwerken gelijk staat met het ontsnappen aan kritiek. Net als het succes worden problemen inderdaad snel aan leidersfiguren toegeschreven. Wie op de achtergrond werkt, wordt intern toch even hard of harder aangepakt als het misloopt.

"Dat heeft die man goed ontleed", reageert Raymond Geerts. Hij is sinds jaar en dag de gitarist van Hooverphonic, maar staat in die rol meestal in de schaduw van zijn medegroepsleden, Alex Callier en Noémie Wolfs. "Als we een goede cd uitbrengen, is het Alex die de complimenten krijgt. Geven we bijvoorbeeld een slecht optreden, dan moet ik ook de boter fretten, zoals wij dat hier zeggen. Dan deel ik in de malaise." Het is volgens Geerts terecht dat Callier wordt geprezen, maar het was bij de oprichting van Hooverphonic nooit de bedoeling dat hij als gitarist zo op de achtergrond zou belanden. "Alex heeft een groot blad, wat ik niet als een belediging bedoel. Mensen vinden het nu eenmaal interessant dat hij altijd en over alles een mening heeft."

Hij heeft er geen probleem mee, er is in een groep altijd iemand die minder zegt, benadrukt Geerts. "Anders botst het misschien te vaak tussen ego's. Al veel bands splitten daardoor." Toch steekt het soms bij de gitarist dat mensen hem niet kennen, hoewel hij ongeveer hetzelfde doet als Callier. "Als de pers schrijft over Hooverphonic oftewel Alex Callier bijvoorbeeld. Terwijl ik ook sinds het begin mee aan de kar trek. Er zit evenveel van mijn zweet in die groep."

Ook de reacties van fans frustreren Geerts af en toe. "Zij willen op de foto met Hooverphonic, maar zodra ik erbij ga staan, vragen sommigen of ik even uit beeld wil gaan. Alleen Alex en zangeres Noémie horen volgens hen op de foto. Nadat ze horen wie ik ben, mag ik er dan opnieuw komen bijstaan. Als ik met het verkeerde been uit bed ben gestapt, reageer ik daar soms nogal gefrustreerd op. Voor mij hoeft het dan niet meer." Aan het eind van de dag neemt Geerts het de fans en het grote publiek naar eigen zeggen toch niet kwalijk. "Ik kan het plaatsen, ook omdat ik al wat ouder ben."

Bouw een kathedraal

Geerts wende eraan en dat kan zo ongeveer al de rest van de wereldbevolking ook beter doen. De tijd dat elk dorp een kleermaker had en dat die dan ook nog eens werd gezien als een heus mode-icoon is voorgoed voorbij. Voor de productie van een wagen zijn ondertussen zo'n 5.000 mensen nodig en hoeveel daarvan bedankte u de laatste tijd nog?

"Door de enorme economische groei is de fascinatie voor leidersfiguren groter dan ooit", stelt arbeidssocioloog Geert Van Hootegem. "Dat merk je ook aan de bonussen die bedrijfsleiders krijgen. Voor duidelijk werd dat de crisis zo lang zou duren, hoorde je daar niemand over klagen." De adoratie voor al wie zon vangt, staat volgens Van Hootegem in schril contrast met de waardering die al wie in de schaduw werkt eigenlijk zoekt. "Uit onderzoek blijkt dat mensen de schouderklopjes die ze krijgen, bestempelen als de fijnste ervaringen op de werkvloer."

Maar ze bestaan, de mensen die de schaduw combineren met erkenning. Sportliefhebbers merken het telkens ze naar het wielrennen kijken. Het is Michel Wuyts die op handen wordt gedragen, maar het is André Meganck die door de commentator tijdens de uitzendingen regelmatig wordt bedankt voor zijn werk achter de schermen. "Nee, ik vraag hem niet om dat te doen", vertelt Meganck vanuit Londen, waar hij momenteel meewerkt aan de VRT-programma's over de Olympische Spelen.

"Ik zeg niet dat ik het niet leuk vind als ik op straat word herkend. Elke journalist is toch een beetje ijdel, of dat merk ik alvast bij wie op televisie komt. Voor je het weet, ben je daar ook gevoelig voor." Na bijna veertig jaar in het vak geeft Meganck naar eigen zeggen toch maar weinig om publieke erkenning. "Het zou lastig zijn om constant tijd te maken om met mensen op de foto te gaan. Het is belangrijker dat binnen de sportwereld de juiste mensen me kennen. Op de Olympische Spelen kom ik nu bijvoorbeeld honderden mensen tegen die weten wie ik ben. Dat zij beseffen dat ik er elke keer helemaal voor ga, dat geeft een goed gevoel."

De broers Borlée weten wat hen te doen staat. Schouderklopjes geven dus. Al kunnen Duerinck en Gillet proberen zichzelf in de kijker te werken met een uitzonderlijke prestatie. Voor wie dat al jaren tevergeefs probeert, nog snel een fijne parabel: Een man ziet iemand een steen kappen en vraagt meer uitleg. 'Wel, ik kap een steen', luidt het antwoord van de steenkapper. Niet helemaal tevreden over de reactie vraagt de man hetzelfde aan een steenkapper enkele meters verderop. Het antwoord klinkt deze keer heel anders. 'Ziet u dat niet? Ik bouw een kathedraal.' Here comes the sun!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden