Woensdag 02/12/2020

Geen stamppot, maar muntthee

Waar bekvecht men met meer overgave dan in de wereld van de schone letteren? Vandaag begint in Nederland de Boekenweek. Het thema is 'Het land van herkomst - Schrijven tussen twee culturen'. Genoeg reden tot vele vurige pennen op het papier, zo blijkt. Want wanneer is een roman Nederlands? Zijn uitgevers niet te veel op zoek naar 'multicultureel talent'? En wie wil er nog allochtoon genoemd worden?

Amsterdam / Van onze correspondent

Merlijn Schoonenboom

Jarenlang zweeg men erover, maar vooral sinds het essay Het multiculturele drama van Paul Scheffer verzuipt Nederland in de meningen over de multiculturele samenleving. Het boekenweekthema kan, na 'God' en 'De klassieken', dan ook hoogst actueel genoemd worden.

Er wordt al over de 'nieuwe Nederlandse literatuur' gesproken. Kwamen de 'schrijvers tussen twee culturen' aanvankelijk nog uit voormalige Nederlandse koloniën, de laatste jaren zijn Nederlandse schrijvers uit alle delen van de wereld afkomstig: zowel politiek vluchtelingen uit Afrika, Iran of ex-Joegoslavië als kinderen van immigranten die met één been in de Nederlandse en met het andere in bijvoorbeeld de Marokkaanse cultuur staan.

De multiculturele Nederlandse literatuur gaf al meer dan eens aanleiding tot polememiek. Een klein jaar geleden ontstond er ophef over de vraag: wanneer is een roman Nederlands, of althans Nederlands genoeg om mee te dingen naar een Nederlandse literaire prijs? Uitgeverij De Geus, met succesvolle allochtone schrijvers in het fonds als Kader Abdollah, bepleitte dat een auteur die het Nederlandse paspoort heeft en wiens werk in het Nederlands vertaald is, óók mag meedingen naar een prijs. Dat naar aanleiding van de weigering van de Libris Literatuurprijs om de roman Het land van de vaders van de Nigeriaanse Nederlander Vamba Sharif - oorspronkelijk in het Engels geschreven - op de longlist te zetten. Sinds een maand heeft zelfs het CPNB, de Nederlandse pendant van de VBVB, zich achter het standpunt van De Geus geschaard.

Dan was er de rel over de keuze van de auteur van het boekenweekgeschenk. De Brits-Indiase auteur Salman Rushdie werd daarvoor gevraagd. Maar Nederland heeft toch genoeg eigen 'schrijvers tussen twee culturen'?, klonk het verontwaardigd. "Een stuitende aanval op het Nederlandse boek en op de Nederlandse taal. Zoiets heet verraad", schreef columniste Elsbeth Etty in haar bijdrage aan de felle discussie. De Indonesisch-Nederlandse schrijver Alfred Birney vond: "Een immigrant die een grote inspanning levert zich het Nederlands eigen te maken en de Nederlandse literatuur komt verrijken, dáár hebben ze hier maling aan." De CPNB reageerde: de commissie promoot álle boeken in de Nederlandse taal, dus ook de vertaalde. Anders hadden de Vlamingen - Hugo Claus schreef voor de Boekenweek van 1988 Een zachte vernieling - ook nooit mogen meedoen. Inmiddels liggen er 700.000 exemplaren van Rushdies Woede klaar om verspreid te worden.

En dan is er nog het thema 'Schrijven tussen twee culturen' op zichzelf. Het klonk wel erg dichtbij de fel besproken oproep van staatssecretaris Van der Ploeg (cultuur) tot meer 'allochtone participatie'. Is het niet vreselijk modieus? "Uitgevers werpen hun hengel uit op iedere hangplek voor allochtonen", zo verzucht een boekverkoper van Athenaeum in Amsterdam laconiek. Van de jonge uitgeverij Vassalucci is bijvoorbeeld bekend dat ze rondstruint op allochtone festivals als Kwakoe op zoek naar talent. De Surinaams-Nederlandse Clark Accord kreeg al een contract toen hij alleen maar een synopsis van 20 bladzijden had. Het werd inderdaad een bestseller. Vassalucci heeft inmiddels auteurs als Lulu Wang, Abdelkader Benali en Mustafa Stitou naar het succes begeleid. De nieuwste trofee is Khalid Boudou. Vorige week werd zijn debuut Het schnitzelparadijs gepresenteerd, en lovend besproken. Inmiddels krijgt het een tweede druk en maakte het een blitzentree in de toptien. Boudou is tevens hoofdredacteur van aTarik.nl, een tijdschrift voor jonge Marokkanen, dat sinds '93 bestaat en sinds kort door Vassalucci is ingelijfd.

Wat vinden schrijvers zelf van het thema 'tussen twee culturen'? Hafid Bouazza, deze week schrijver van het boekenweekessay, liet al bij zijn debuut De voeten van Abdullah koeltjes weten: "Ik ben geen allochtone schrijver maar een Nederlandse schrijver, ik schrijf namelijk Nederlands en geen allochtoons." (zie ook Boeken van vandaag).

Debutant Khalid Boudou reageert desgevraagd: "Ik woon al in Nederland sinds mijn vierde. Tijdens het schrijven heb ik nooit stilgestaan bij het thema 'tussen twee culturen'. Wel ben ik steeds aan het koorddansen tussen twee rijke talen, het Marokkaans en het Nederlands. Ik daag het natuurlijk ook uit omdat ik in mijn roman het leven van jonge Marokkanen in Nederland neerzet. Maar pas door het mediabombardement van de laatste weken word ik gedwongen erover na te denken."

Strijdbaarder klinkt Nederlander-Oegandees Moses Isegawa: "Er zullen zwarte mensen op het podium staan met pennen zo scherp als scalpels en zij zullen wijzen naar de buik van Holland. Ze zullen zeggen wat ze denken en wat ze voelen", schrijft hij in het voorwoord voor een van de vele boekenweekgelegenheidsbundeltjes: Andere Ogen. Een frisse blik op Nederland.

Worden schrijvers van allochtone afkomst niet misbruikt door de commerciële uitgevers als 'exotische snoepjes'? Lisa Kuitert, neerlandica aan de Universiteit van Amsterdam, schreef een essay over de veranderingen in 25 jaar 'multiculturele' uitgeverspolitiek. "Uitgevers gaan over het algemeen te veel op zoek. Er zit dan ook veel troep tussen", vindt Kuitert. "Ik begon kritisch met het onderzoek. Vooral de promotiecampagne van Vassalucci vond ik bedenkelijk. Schrijfster Lulu Wang werd op de Frankfurter Buchmesse zelfs op een catwalk gepresenteerd."

Kuitert kreeg gedurende haar onderzoek echter ook oog voor de positieve kanten van de commerciële uitgeverspolitiek: "Een liberale markt is beter voor de kunst dan al die subsidies. Het is goed voor de migrantenliteratuur dat ze meedraait en risico's loopt. Vroeger was er bijvoorbeeld de Novib-reeks waarmee de allochtone auteur 'geholpen' moest worden. Het zat in de sfeer van 'zielig'. Nu krijgt literatuur door de nieuwe stijl van uitgeven en schrijven een nieuw imago en een andere doelgroep. Het is een alternatief circuit dat bijvoorbeeld op internet allerlei clubjes heeft. Het zijn vleugelspelers in het literaire circuit, niet meer de bovenmodale blanke man. Literatuur wordt leuk, hip en cool."

Uit navraag blijkt dat boekhandels echter nog maar weinig merken van een nieuwe doelgroep in hun winkel. Kuitert: "Het gaat erom dat allochtone jongeren affiniteit met deze literatuur hebben, niet zozeer of zij ze nu al kopen. Het zijn hele kleine verschuivingen, maar je kweekt zo een nieuwe lezersgeneratie. Ik zie het hoopvol in."

Lisa Kuitert, Vleugelspelers. Uitgevers tussen twee culturen, FORUM 2001, ca. 180 frank; activiteiten in de Boekenweek 14 t/m 24 maart: www.boekenweek.nl.

Literatuur

Hafid Bouazza: 'Ik ben geen allochtone schrijver maar een Nederlandse, ik schrijf Nederlands en geen allochtoons'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234