Dinsdag 21/01/2020

Geen paniek, het is maar ketchup

Een scheepswrak, daar begint het mee. Erachter openbaart zich een Disneyland in overdrive, een wereld die bevolkt wordt door brutale piraten en morsgrage koks, poppen met slappe lullen en de Kerstman-zonder-broek. Welkom op Paul McCarthy's uitzinnige bacchanaal, rijkelijk overgoten met ketchup en mayonaise. Expo spéciale, made in LA, nu in Gent.

Door Ward Daenen

GENT l Wordt de retrospectieve Head Shop/Shop Head een schandaaltentoonstelling zonder voorgaande? De Gentse cultuurschepen Lieven Decaluwé denkt van niet. 'Als je zijn werk ziet, denk je 'amaai, da's grof' en tegelijk moet je erom lachen. Op het nieuws zijn zaken te zien die verdorie véél erger zijn.'

Clown, nar, piraat, professor: Paul McCarthy (°1945) is het allemaal en meer: formalist, minimalist, materialist, popartist, performancekunstenaar, actionist. In de catalogus staat deze zin over de Amerikaan: "Hetgeen hij doet, een bacchanale chaos creëren die bij de meerderheid van het publiek een mengeling van terreur en lust opwekt, is het resultaat van een buitengewoon consciëntieus oeuvre - veertig jaar hard werken." Het S.M.A.K. geeft een massief overzicht van dat werk, in tekening, sculptuur (ook een opblaasbare), film, fotografie en performance.

Pièce de résistance van de tentoonstelling is The Pirate Project (2001-2005), dat centraal op de benedenverdieping is opgesteld. De installatie is opgetrokken uit een reeks levensgrote decorstukken, waaronder een scheepswrak en een uitgeleefde woonboot, sculpturen, tekeningen en een stuk of twintig video's die op de muren worden geprojecteerd. In dat inferno van beeld en geluid veranderen kanonnen in penissen, en spelen dames en heren met opgeplakte oren en neuzen vieze en voze spelletjes met elkaar. Amputatie, verminking en verkrachting zijn in deze groteske Pirate Party schering en inslag, en er wordt ook gelachen.

McCarthy reconstrueert in Gent ook een deel van Bunker Basement, een performance die hij oorspronkelijk uitvoerde in een voormalige Londense bank. Het gaat om een uit de hand gelopen theekransje met hoofdrollen voor George Bush, Osama bin Laden en de Britse queen mother. McCarthy toont in Gent een replica van de kluis. Andere grote installaties in de tentoonstelling zijn het mechanische ballet Bavarian Kick (1987), het besmeurde decor uit de smotsperformance Bossy Burger (1991), het animatronicawonder Mechanical Pig, dat écht lijkt te ademen (2003), en The Garden uit 1992. Dat laatste is een bos met twee mechanische poppen, een vader en een zoon. De vader penetreert een boomstam, de zoon de bosgrond en de bezoeker kan ertussen lopen. De boomstammen blijken nog dienst te hebben gedaan als rekwisiet voor de tv-western Bonanza. De tentoonstellingsbrochure levert commentaar bij het opmerkelijke gebeuren: "Dit is niet de gladde, clichématige taal van de tv-serie." Er staat ook: "De mannelijkheid verliest alle waardigheid." In een belendende zaal liggen defecte exemplaren van vader en zoon op een tafel. De poppen hebben geen geslacht.

Zijn dit autobiografische scènes van een gestoorde geest? Wie hem kent, beweert het tegendeel. Paul McCarthy geldt als een even bescheiden als erudiete kunstenaar die in zijn werk sociale en culturele trauma's aan de orde stelt. Men vergelijkt hem soms met Hermann Nitsch, de Wiener Aktionist die met bloed en krengen optrad, maar daar past McCarthy voor. Bij hem vloeit bloed noch sperma, maar ketchup en mayonaise. Net als in Hollywood. Daarin is hij, ondanks zijn kritische houding tegenover zijn land, heel Amerikaans. Hij werkt zoals de entertainment- en reclame-industrie. Hij citeert uit de populaire beeldcultuur en bedient zich van dezelfde media.

Maar in plaats van helden te creëren steekt hij zichzelf en zijn poppen de broek af. In plaats van zijn beelden op voetstukken te plaatsen, laat hij ze in kisten zitten. McCarthy is de schepper van een Amerikaans antiheldendom. Pinocchio, Heidi, de Kerstman beschouwt hij niet als fijne kindervriendjes, maar als façades van The American Dream. Die dromen snijdt hij open en maakt hij vuil.

Het gesmots is dus niet gratuit en is bovendien kunsthistorisch hoogst verantwoord. Als er 50 flessen Heinz Ketchup tussen 130 glasplaten worden geperst tot er een kubusvormige Ketchup Sandwich ontstaat, refereert dat aan minimalisme (door de vorm), popart (door het gebruik van ketchup) en actionpainting (door het gedrup). McCarthy's werk verwijst veelvuldig naar voorgangers als Pollock, Moore of Klein. Zijn Michael Jackson and Bubbles is een hommage aan Jeff Koons.

Op foto's zie je McCarthy zijn lul tussen een broodje leggen, en ligt hij op hotel een rauwe biefstuk te neuken. Dan denk je: hij gaat te ver, maar de werkelijkheid gaat nog verder. Misschien twijfelt u om uw kinderen mee te nemen naar het S.M.A.K. Aan de ingang hangt een waarschuwend briefje, maar verder moeten ouders voor zichzelf uitmaken of ze met de kinderen komen, zegt directeur Philippe Van Cauteren. "Mijn zoontje van vier wil graag zien waar papa mee bezig is geweest. Ik ga hem dus rondleiden. Een tentoonstelling aan Plopsaland lijkt mij gevaarlijker dan een bezoek aan deze tentoonstelling. Plopsaland is net als Disney een totaal zorgeloze wereld waar gevaar vervriendelijkt wordt en omfloerst. McCarthy boort radicaal door die omfloerstheid heen. Zo moet dat."

Paul McCarthy, Head Shop/Shop Head. Werken 1966-2007, tot 17 februari in S.M.A.K, Citadelpark, Gent. www.smak.be. McCarthy's opblaasbeelden zijn nog tot 28 oktober in het Antwerpse Middelheimmuseum te zien.

Mc Carthy is de schepper van

een Amerikaans antiheldendom

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234