Vrijdag 27/01/2023

Geen Oranje Revolutie voor Europa's laatste dictator

Op de oppositie stuurde hij ooit doodseskaders af, nazi-Duitsland noemde hij een voorbeeld en een toeristische luchtballon liet hij door zijn luchtmacht neerknallen. De zonet herkozen Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko handelt en spreekt zoals je dat van een directe buur van de Europese Unie niet meteen verwacht. 'Toch kan hij nog decennia aan de macht blijven', zegt Pavel Radjuk, Wit-Russisch oppositielid in België. Kris Hendrickx bericht.

'De geschiedenis van Duitsland is in zekere zin een kopie van die van Wit-Rusland. Destijds werd Duitsland uit ruïnes opgebouwd dankzij een krachtdadig optreden. Niet alles wat met een zekere Adolf Hitler verbonden was, was slecht. Denk maar aan zijn beleid in Duitsland. De Duitse orde was een proces dat al eeuwen groeide. Onder Hitler bereikte ze haar toppunt. Dat stemt perfect overeen met onze visie op een presidentiële republiek en de rol van de president daarin."

Het fragment komt uit een interview met Loekasjenko in het Duitse Handelsblatt in 1995, een jaar nadat de man de presidentiële troon had bestegen. Het typeert de Wit-Russische dictator: autoritair van opvatting, helemaal niet bang om daar ook voor uit te komen en niet gewoon om tegengesproken te worden. Zijn autoritaire opstelling, zeggen analisten, gaat hand in hand met een onzekere persoonlijkheid. Ook dat geeft de president-dictator grif toe. "Het shockeert me als iemand iets slechts over me schrijft of zegt. Ik zal daar nooit aan wennen", citeert het NRC Handelsblad de man, die zijn onzekerheid zelf op een vaderloze jeugd schuift.

Wat 'krachtdadig optreden in een presidentiële republiek' precies inhoudt, mocht de Wit-Rus Pavel Radjuc aan den lijve ondervinden. De oprichter van het Wit-Russische Centrum in ons land kwam in 1997 als politieke vluchteling naar België, na een hele resem intimidatiepraktijken. "Wie openlijk tegen Loekasjenko opkomt, is niet veilig in Wit-Rusland", zegt Radjuc, die in zijn studententijd in verschillende politieke bewegingen actief was. "Het begon met een paar mannen in burger die me kwamen afrossen. Over de reden van hun optreden lieten ze geen twijfel: ik gedroeg me niet als een goede burger. Later werd ik van de universiteit gegooid en nam ook de druk op mijn ouders toe. Op hun werk luidde het dat ze de gevolgen zouden dragen van mijn activiteiten. Aan mijn adres kwamen dan directere bedreigingen. Ik kreeg te horen dat ik mijn gezondheid op het spel zette. Weet u, dat zijn allemaal technieken die standaard zijn in ons land."

Het besluit om te vertrekken neemt Pavel pas later. "We kregen lucht van een valstrik. Samen met andere oppositieleden zouden we zogezegd bij criminele praktijken betrapt worden en opgesloten worden. Toen werd het echt onhoudbaar en zijn we gevlucht. Want dat ons erger te wachten stond, was duidelijk. Loekasjenko is tegelijk heel sluw en heel ziek in zijn hoofd."

Aleksandr Loekasjenko groeide op in een gehucht op 300 kilometer van de Wit-Russische hoofdstad Minsk. Hij volgde er een lerarenopleiding, was jaren in het leger actief en schopte het in 1985 tot directeur van een staatsboerderij. Zijn agressieve dictatorstijl kondigt zich dan al aan. Een vriend herinnert zich hoe Loekasjenko er een echte hobby van maakte om medewerkers het ziekenhuis in te meppen.

Het privéleven van de dictator blijft grotendeels in nevelen gehuld. Er wordt aangenomen dat hij van zijn eerste vrouw, de moeder van zijn twee zonen, gescheiden is. Momenteel zou hij samenwonen met zijn vrouwelijke lijfarts. Van Loekasjenko is voorts geweten dat hij een fervente ijshockeyspeler is, maar dat is het zowat.

In 1990 stapt Loekasjenko in de politiek om 'Communisten voor de democratie' te vormen, een groep die zegt te ijveren voor een democratische Sovjet-Unie. Een jaar later wordt diezelfde Sovjet-Unie ontbonden. Loekasjenko zelf beweert vandaag dat hij toen het enige parlementslid was dat tegen stemde. Waar of niet, feit is dat de 'laatste dictator van Europa' (dixit George W. Bush) ook vandaag nog erg nauwe banden onderhoudt met Rusland. Banden die meteen zijn beste garantie zijn om politiek te overleven. De spotgoedkope gas- en olieleveringen van de grote broer zorgen ervoor dat Loekasjenko zijn onderdanen vandaag nog altijd een aanvaardbare levensstandaard kan garanderen. Meer nog, een rapport van de wereldbank uit 2005 heeft het over een echte en stevige economische groei in Wit-Rusland.

Als politicus verwerft Loekasjenko al snel een stevige reputatie als eloquente en doortastende corruptievijand. Het doet hem uit de gunst van zijn communistische partijgenoten vallen, maar zijn - grotendeels stuk verzonnen - beschuldigingen aan het adres van beleidsmakers maken hem tegelijk erg populair bij de bevolking. In die mate dat Loekasjenko in 1994 met glans de presidentsverkiezingen wint, met een platform dat naar de welluidende naam 'De maffia verslaan' luistert. Het is de eerste van drie overwinningen, in tegenstelling tot latere zeges waarschijnlijk nog zonder verkiezingsfraude.

Ook hier had Loekasjenko een parallel kunnen trekken met nazi-Duitsland. Net als Hitler kwam hij na verkiezingen aan de macht. Het volk wou Loekasjenko en alles spreekt ervoor dat de man die zich graag batka (vadertje') laat noemen ook vandaag nog erg populair is. "Er mogen vandaag dan wel betogingen zijn (die gisteren al werden opgedoekt door de politie, KrH), de waarheid is dat enkel de intelligentsia en de ondernemers tegen hem zijn", geeft Radjuc met pijn in het hart toe. "De relatieve welvaart die we aan Rusland danken en de volledige controle op de media zijn zijn machtsbasis. Ik kan via het internet de Wit-Russische staatstelevisie bekijken. De president komt daarin ongeveer dagelijks voor en het beeld dat je krijgt, is er een van een land waar alles goed gaat. Een Oranje Revolutie zit er momenteel niet in. Zeker op het platteland is de man echt populair."

De televisieoptredens van de president zijn vaak hallucinant, weet Radjuc. "Hij maakt er een echte show van, waarbij bijvoorbeeld ondernemers aan hem persoonlijk moeten uitleggen waarom ze dat jaar maar zoveel fietsen geproduceerd hebben. Of je ziet een manager die zich ootmoedig excuseert voor het feit dat de prijzen van zijn producten gestegen zijn. De dag erop komt er dan een triomfantelijk bericht dat de prijs van één of ander product naar beneden is gecorrigeerd. Puur theater, maar gewone mensen trappen daar wel in." Diezelfde gewone mensen worden ook nog op een andere manier gecontroleerd, weet Radjuc. "Contracten van één jaar zijn vandaag standaard in Wit-Rusland. Rechten van werknemers zijn een loos begrip." Al even opmerkelijk was de uitzending waarbij Loekasjenko een eredienst bijwoonde. Als de priester "Christus is verrezen" roept, legt de president de hand op de borst en antwoordt hij zonder een zweem van ironie: "Dank u."

Zodra hij verkozen was, ontpopte Loekasjenko zich almaar meer tot een dictator, die al eens flink durfde te ontsporen. Toen in 1995 drie heteluchtballons tijdens een wedstrijd het Wit-Russische luchtruim binnenvlogen, liet de president een ervan gewoon neerhalen door de luchtmacht. De twee Amerikaanse inzittenden stierven. Dat de wedstrijdleiding de Wit-Russische autoriteiten op de hoogte had gebracht maakt de zaak alleen frappanter. Tot op vandaag is het wachten op Wit-Russische excuses voor het incident.

De president ging zich steeds meer storen aan zijn politieke tegenstanders. Toen het parlement in 1996 de president uit zijn ambt wou zetten, slaagde die erin om het parlement te ontbinden en zelf opnieuw samen te stellen volgens zijn eigen voorkeur. In 1999 bereikte de waanzin een hoogtepunt wanneer Loekasjenko een doodseskader liet samenstellen, waarvan wordt aangenomen dat het onder meer de populaire ex-premier Gontsjar elimineerde. De man verdween spoorloos na een bezoek aan een badhuis. Het doodseskader toonde meteen ook dat er grenzen zijn aan de macht van de dictator. Een jaar later leidden die praktijken tot een crisis binnen de veiligheidsdiensten en moest de president afzien van verdere executies. Voortaan vliegen vijanden gewoon achter de tralies. De dictator kan daarbij steevast rekenen op zijn geheime dienst, die nog altijd naar de naam KGB luistert in Wit-Rusland.

Politieke obstakels, zoals de grondwettelijk vastgelegde maximumduur van twee presidentiële ambtstermijnen, omzeilt Loekasjenko eenvoudig. In 2004 liet hij de bepaling met een omstreden referendum gewoon afschaffen. De weg naar het presidentschap voor het leven ligt open.

Wie naar het buitenland ontkomt, mag van geluk spreken. "Hoewel, de arm van Loekasjenko reikt in zekere zin ook tot hier", vertelt Radjuc. "Ik heb al mogen horen dat in België verblijven niet betekent dat je daarom niet kunt verdwijnen. En onder landgenoten die naar België komen, wordt gerekruteerd om in oppositieverenigingen te infiltreren."

Loekasjenko is niet enkel in eigen land actief. U herinnert zich wellicht hoe hartelijk de Iraanse leiding Loekasjenko met zijn laatste verkiezingsoverwinning feliciteerde. Iran kan niet alleen qua autoritaire structuur wedijveren met Wit-Rusland, het is ook één van de landen die eind jaren negentig royaal van wapens werden voorzien door Loekasjenko . Het tien miljoen inwoners tellende Wit-Rusland exporteerde in die jaren voor circa 400 miljoen dollar aan wapens naar Iran, Soedan, Irak en Joegoslavië. Toen de Kosovo-oorlog uitbrak in 1999 was de dictator er als de kippen bij om een 'Slavische Unie' voor te stellen met Joegoslavië, Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland. Bij gebrek aan enthousiasme van de andere landen stierf het idee een stille dood. Een ander voorbeeld van de buitenlandse activiteit van de dictator zijn de Wit-Russische paspoorten die Amerikaanse troepen na de inval in Irak vonden bij hooggeplaatste Irakezen.

Het buitenlandse beleid van Wit-Rusland leidde ertoe dat de VS zich de voorbije jaren actiever gingen moeien met Wit-Rusland. Loekasjenko wordt als Europa's laatste dictator bestempeld en op één lijn geplaatst met Milosevic. Net als bij die laatste maken de VS sinds 2004 fondsen vrij om de oppositie royaal te ondersteunen, in de hoop Loekasjenko eindelijk van de troon te stoten. De reactie van de dictator liet niet op zich wachten. "Er komt hier geen Kostunica", liet de Wit-Russische president al optekenen, een verwijzing naar de opvolger van Milosevic. Pavel Radjuc geeft de dictator voor één keer gelijk. "Als er niets ingrijpends gebeurt, zoals het stoppen van de Russische steun, kan Loekasjenko nog veertig jaar aan de macht blijven."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234