Dinsdag 26/01/2021

22/3

Geen medaille voor militairen 22/3. Wat maakt dan wel een held?

De militairen die tussenkwamen bij en na de aanslagen op 22 maart krijgen daarvoor geen officiële heldenstatusBeeld ANP

Zijn de militairen die ingrepen bij de aanslagen van 22 maart helden? Ons buikgevoel zegt van wel, de instanties zeggen van niet. Zij krijgen geen medaille voor moed, zelfopoffering of heldendaden. Wat maakt een held?

22 maart 2016 blijft voor eeuwig een gitzwarte bladzijde in de Belgische geschiedenisboeken. De aanslagen in Zaventem en Maalbeek kostten 35 mensenlevens, maar dat konden er ook meer zijn. Het leger, de politie en de hulpdiensten hebben die dag talloze levens gered. Dat zij (stille) helden zijn, lijkt geen onderwerp van discussie. En toch worden ze niet officieel erkend als held. Een veertigtal militairen diende een aanvraag in bij Defensie en het Carnegie Hero Fund voor een medaille voor moed en zelfopoffering. Die krijgen ze niet, ze voldoen niet aan de criteria. Opvallend is dat de legertop die erkenning tegenhoudt. Ze wil niet dat er een heldencultus ontstaat binnen haar rangen.

"Het werk van het leger die dag was uitzonderlijk, maar alle militairen zouden hetzelfde gedaan hebben. We willen geen onderscheid maken tussen hen. Iedereen heeft buitengewoon werk geleverd", verdedigt Alex Claesen, persofficier van Defensie, de beslissing. Het Carnegie Hero Fund, de Belgische tak van een internationaal gerenommeerd heldenfonds, eert de soldaten evenmin.

Om dat te begrijpen, moeten we even kijken naar de hoofdvoorwaarde die het heldenfonds hanteert. "Om een onderscheiding te bekomen moet men zijn leven aan een ernstig en dreigend gevaar hebben blootgesteld, met het doel een evenmens te redden", leest de site van het fonds. 

Die definitie staat open voor interpretatie. "Om in aanmerking te komen voor een medaille moet je ingrijpen op het moment dat er een concreet, reëel gevaar is. Dat was hier niet het geval. De militairen grepen toch vooral na de feiten in", zegt Theo Van Santen, secretaris van het Belgische Carnegie Hero Fund. "Een tweede element is dat ze hun job deden. Als je concrete heldendaad deel uitmaakt van je beroep, is het moeilijk om daarvoor een medaille te krijgen. Je moet je takenpakket echt overstijgen. Als een brandweerman met dienst iemand uit een brandend gebouw haalt, krijgt hij er waarschijnlijk geen. Als een politieman hetzelfde doet, komt hij wel in aanmerking. Die daad valt namelijk niet binnen zijn takenpakket. Zo bekijken we alle dossiers afzonderlijk."

Best geen goud

De dossiers van deze militairen krijgen dus geen gevolg. De commissie van het heldenfonds heeft dat zo beslist. Daarin zetelen niet de minsten. Carnegie Hero Fund is een instelling met aanzien. De Belgische tak reikt al sinds 1912 heldenmedailles uit. Ambtshalve is de minister van Binnenlandse Zaken, nu Jan Jambon (N-VA), commissievoorzitter

Daarnaast telt ze verschillende hoogwaardigheidsbekleders: de voorzitters van Kamer en Senaat, de gouverneur van de Nationale Bank, topmensen van justitie en het Rekenhof, maar ook een luitenant-generaal van het Belgisch leger.

Net die laatste hield een pleidooi om de militairen de medaille niet toe te kennen. Hoe goed ze ook handelden, ze deden hun job. "Hij heeft zijn standpunt uitgelegd en de commissie is dat gevolgd, al zouden we die beslissing sowieso hebben genomen", duidt Van Santen.

De soldaten die ingrepen op 22 maart zijn dus geen helden, maar wie komt daar dan wel voor in aanmerking? In totaal zijn zo'n 3.000 Belgen al bedankt met die eer. Gemiddeld krijgen jaarlijks een dertigtal Belgen een bronzen, zilveren of gouden medaille voor hun heldendaad, naargelang de graad van hun risico en zelfopoffering. "Een gouden medaille krijg je best niet", zegt Van Santen. "Die wordt meestal postuum uitgereikt."

Jan zonder Vrees

Het lijkt erop dat vooral de 'kleine man' geschikt is om een grote held te worden. Jan Kiekens uit Nijlen was in 2015 een uitstekend voorbeeld. Na een kettingbotsing op de Brusselse ring vatte een auto vuur. De vrouw achter het stuur was bewusteloos en dreigde verzwolgen te worden door de vlammen. Kiekens stormde op de auto af, sneed de autogordel door met een breekmes en redde de vrouw, enkele minuten voordat de auto ontplofte.

Jan Odeyn uit Wijgmaal is zelfs een dubbele held. In 2004 stormde hij de brandende woning van zijn bejaarde buurvrouw binnen. Voor haar kwam alle hulp te laat, maar zijn daad werd geëerd met een bronzen medaille. In 2015 toonde hij zich een tweede maal 'Jan zonder Vrees'. Tijdens het joggen hoorde hij een auto de Leuvense Vaart inrijden. Hij dook in het water en kon na enkele pogingen een 61-jarige vrouw uit de auto bevrijden. Eens aan de kant reanimeerde hij de vrouw tot de hulpdiensten ter plaatse waren. Enkele dagen later was ze er weer bovenop.

Jan Odeyn, meervoudig held en houder van Andrew Carnegie medaille / © Eric de Mildt. All rights reserved.Beeld Eric de Mildt

"Een 'Jan zonder Vrees' ben ik niet. Ik had schrik, zeker die tweede keer. Dat was zeer heftig", reageert de onderwijzer. "Mijn medaille en oorkonde liggen in een kast, maar het is wel iets waar ik regelmatig aan terugdenk. Dat zijn van die momenten in mijn leven die ik goed heb aangepakt."

Echte helden?

Ook Henny Stans (32) kijkt met trots terug op zijn heroïek. Twee jaar geleden steeg hij boven zichzelf uit op weekend in de Ardennen. Aan de oevers van de Ourthe hoorde hij twee meisjes schreeuwen. Hun kajak was omgeslagen en de verdrinkingsdood wenkte. Zonder veel nadenken dook hij in het water om hen te redden. Hij werd bedankt met een zilveren medaille van het Heldenfonds.

"Zoiets doe je volledig op adrenaline", zegt Stans. "Ik ben trots op die medaille, maar ben ik dan een held? Eigenlijk heb ik gewoon mijn burgerplicht gedaan. De militairen die tussenkwamen bij de aanslagen zijn voor mij veel grotere helden."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234