Dinsdag 27/09/2022

AchtergrondOekraïne

Geen Google en YouTube meer: hoe Rusland het internet van Oekraïne in bezette gebieden overnam

Jongeren kijken tv op hun smartphone in een opvangcentrum in Lviv. Beeld NYT
Jongeren kijken tv op hun smartphone in een opvangcentrum in Lviv.Beeld NYT

Tegelijk met de bezetting van grote delen van Oost- en Zuid-Oekraïne neemt Rusland ook het internet in handen. Veel websites en sociale media gaan op zwart. Oekraïners in deze regio’s hebben alleen toegang tot de Russische staatstelevisie en -radio. ‘We zien een bezetting van het Oekraïense internet.’

Adam Satariano

Enkele weken na de inname van Cherson, de zuidelijke havenstad van Oekraïne, kwamen Russische soldaten aan bij de kantoren van lokale internetproviders en bevalen hen de controle over hun netwerken op te geven.

“Ze kwamen naar hen toe en zetten geweren tegen hun hoofd en zeiden gewoon: ‘Doe dit’”, zei Maxim Smelyanets, die eigenaar is van een internetprovider die actief is in het gebied en gevestigd is in Kiev. “Ze deden dat stap voor stap voor elk bedrijf.”

De Russische autoriteiten hebben vervolgens mobiele en internetgegevens uit Cherson omgeleid via Russische netwerken, zeiden overheids- en bedrijfsfunctionarissen. Ze blokkeerden de toegang tot Facebook, Instagram en Twitter, maar ook tot Oekraïense nieuwswebsites en andere bronnen van onafhankelijke informatie. Vervolgens sloten ze de Oekraïense mobiele netwerken af, waardoor de inwoners van Cherson gedwongen werden om in plaats daarvan Russische mobiele dienstverleners te gebruiken.

Wat in Cherson is gebeurd, speelt zich ook af in andere delen van het door Rusland bezette Oekraïne. Na een oorlog van meer dan vijf maanden heeft Rusland grote delen van Oost- en Zuid-Oekraïne in handen. Bomaanslagen hebben steden en dorpen met de grond gelijkgemaakt; burgers zijn opgepakt, gemarteld en gedood; en de voorraden voedsel en medicijnen raken op, volgens getuigen die zijn geïnterviewd door The New York Times en mensenrechtengroeperingen. De Oekraïners in deze regio’s hebben alleen toegang tot de Russische staatstelevisie en -radio.

Als klap op de vuurpijl is Rusland ook begonnen met het bezetten van de cyberspace van delen van die gebieden. Daardoor zijn de Oekraïners in het door Rusland bezette Cherson, Melitopol en Marioepol afgesneden van de rest van het land, waardoor ze minder toegang hebben tot nieuws over de oorlog en minder kunnen communiceren met hun dierbaren. In sommige gebieden zijn het internet en mobiele netwerken volledig afgesloten.

Russisch draaiboek

Het beperken van de internettoegang maakt deel uit van een Russisch draaiboek dat waarschijnlijk nog meer navolging zal krijgen als de Russen meer grondgebied innemen. De digitale tactiek heeft die Oekraïense gebieden in de greep gebracht van een uitgebreid digitaal censuur- en bewakingsapparaat, waarbij Rusland in staat is webverkeer en digitale communicatie te traceren, propaganda te verspreiden en te beheren welk nieuws de mensen bereikt.

“Het eerste wat een bezetter doet als hij op Oekraïens grondgebied komt, is het afsluiten van de netwerken”, zegt Stas Prybytko, die de ontwikkeling van mobiele breedband op het Oekraïense ministerie van Digitale Transformatie leidt. “Het doel is om mensen de toegang tot het internet te ontzeggen, hen te verhinderen met hun familie in andere steden te communiceren, en te voorkomen dat ze waarheidsgetrouwe informatie ontvangen.”

Het omleiden en censureren van het Oekraïense internet door Rusland heeft weinig historische precedenten elders in de wereld. Zelfs nadat Peking vanaf 2019 meer controle kreeg over Hongkong, werd het internet in de stad niet onderworpen aan hetzelfde soort censuurcontroles als het vasteland van China. En hoewel de tactiek van Rusland kan worden omzeild - mensen gebruiken virtuele particuliere netwerken, of VPN’s, die de locatie en identiteit van een gebruiker verbergen om de internetblokkades te omzeilen - zouden ze kunnen worden toegepast op toekomstige bezettingen.

In het door Rusland gecontroleerde Oekraïne zijn de internetbeperkingen begonnen met cruciale infrastructuur die jaren geleden is aangelegd. In 2014, nadat Rusland de Krim had geannexeerd, het strategische schiereiland in het zuiden van Oekraïne, bouwde een staatstelecombedrijf een onderzeese kabel en andere infrastructuur over de Straat van Kertsj om internetverkeer van de Krim naar Rusland om te leiden.

Gegevens van Oekraïense netwerken worden nu via de Krim en via die kabels naar het zuiden omgeleid, aldus onderzoekers. Op 30 mei ging het verkeer van de in Cherson gevestigde internetnetwerken zoals Skynet en Status Telecom op zwart. In de daaropvolgende dagen werden de internetverbindingen van de mensen hersteld, maar die liepen via een door de Russische staat gecontroleerd telecombedrijf op de Krim, Miranda Media, aldus Doug Madory, directeur internetanalyse bij Kentik, een bedrijf dat de prestaties van internetnetwerken meet.

Russische troepen vernielen ook de infrastructuur die het internet in de bezette gebieden verbond met de rest van Oekraïne en het wereldwijde web, aldus Mychailo Kononychin, hoofd informatietechnologie en systeembeheerder bij een provider die ongeveer 10.000 klanten had in de regio Melitopol. Hij voegde eraan toe dat Russische troepen ook apparatuur van Oekraïense internetproviders stelen om de verbindingen met de Krim te versterken, onder meer door meer glasvezelkabels aan te leggen.

Google en YouTube geblokkeerd

In sommige door Rusland bezette gebieden van Oekraïne is de digitale censuur nog erger dan in Rusland zelf, zeggen regerings- en bedrijfsfunctionarissen. In de regio’s Cherson en Donetsk zijn Google, YouTube en de messaging-app Viber geblokkeerd, aldus internetexploitanten.

“We zien een bezetting van het Oekraïense internet”, zegt Alp Toker, directeur van NetBlocks, een in Londen gevestigde internetbewakingsdienst.

Konstantin Ryzhenko, een Oekraïense journalist in Cherson, zei dat veel Oekraïense websites en online-bankdiensten ontoegankelijk waren, net als sociale media als Facebook en Instagram. VPN’s zijn essentieel geworden voor mensen om te communiceren en in contact te blijven, zei hij.

Rusland eist van Oekraïners daar dat ze hun paspoort laten zien om een simkaart met een Russisch telefoonnummer te kunnen kopen, zei Ryzhenko. Dat maakt het voor Russische troepen gemakkelijker om mensen met hun mobiele apparaten in de gaten te houden, ook wat betreft locatie en internetgebruik.

“Je koopt het apparaat dat je verkeer afluistert, dat heel goed weet wie je bent, en precies al je handelingen op het internet volgt”, zei hij.

In sommige bezette gebieden werden internet- en mobiele telefoonnetwerken afgesloten, waardoor een digitale black-out ontstond. Enkele Oekraïense internetproviders hebben hun eigen netwerken gesaboteerd in plaats van ze over te dragen aan de Russen, aldus de Oekraïense regering.

Anton Koval, die 21 dagen in een dorp buiten Kiev woonde dat in februari en maart werd bezet, zei dat Russische soldaten schietend door de stad zijn getrokken en zendmasten voor mobiele telefonie hebben vernield. Afgesneden van informatie en communicatie met de buitenwereld werden sommige bewoners zo wanhopig dat ze op daken en heuveltoppen klommen op zoek naar verbindingen.

“Maar de Russen jaagden op mensen die hoog probeerden te klimmen”, zei Koval. “Toen een buurman in een boom wou klauteren, schoten ze hem in zijn been.”

Buiten de bezette gebieden van Oekraïne is het internet een belangrijk slagveld geweest. Terwijl Rusland in eigen land een bot censuurregime heeft opgelegd, heeft Oekraïne effectief gebruikgemaakt van sociale media om wereldwijd steun te vergaren en informatie te delen over burgerdoden en wreedheden. Mobiele apps waarschuwen Oekraïners voor raketaanvallen en geven updates over de oorlog.

Volgens de regering was in juni ongeveer 15 procent van de internetinfrastructuur in Oekraïne beschadigd of vernietigd. Ten minste 11 procent van alle mobiele basisstations, de apparatuur die handsets verbindt met mobiele netwerken, werkt niet door schade of stroompannes.

Starlink

In veel delen van Oekraïne is de internet- en mobiele dienstverlening echter goed gebleven. De Oekraïense technologiesector is een van de weinige lichtpuntjes in een verder gedecimeerde economie. Telegram, het berichten- en communicatieplatform, is beschikbaar gebleven, zelfs in veel bezette gebieden.

Meer dan 12.000 Starlink-terminals, gemaakt door SpaceX, het raketbedrijf van Elon Musk, hebben de dekking aangevuld, zei Andrii Nabok, een ambtenaar van het ministerie van Digitale Transformatie, dat de internettoegang in Oekraïne probeert te herstellen. Er wordt gewerkt aan een programma van overheidsleningen om de reparaties te bespoedigen.

Waar Oekraïense troepen de controle over bezette gebieden hebben herwonnen, was het herstel van internet- en mobiele diensten een van de eerste taken. In de buurt van de frontlinies worden telecomtechnici door soldaten begeleid, soms tegen artillerievuur in. Prybytko, die voor de regering toezicht houdt op de wederopbouw van sommige netwerken, zei dat telecomwerkers de “verborgen helden” van de oorlog waren.

Gebrek aan goed internet of communicatiemiddelen is slechts een klein deel van de ellende in bezette gebieden zonder elektriciteit of water en met voedseltekorten. “We hebben het niet over internet of het verstrekken van informatie aan mensen, we hebben het over overleven”, zei Yuliia Rudanovska, die in Polen woont maar familie heeft in Izioem, dat wekenlang te maken had met luchtaanvallen van de Russische strijdkrachten.

Oleksandra Samoylova, die in Charkiv in het noordoosten woont, zei dat ze sinds april niet in staat was geweest om haar grootmoeder in een bezet gebied ongeveer 100 kilometer verderop te bereiken. Het enige wat ze van van ontving waren twee berichten dat ze ‘OK was’ van een buurman die korte teksten stuurde vanuit een nabijgelegen dorp waar een verbinding was.

Oekraïense ambtenaren vrezen dat de storingen kunnen verergeren nu Rusland heeft gezworen nog verder Oekraïne binnen te dringen. Uit regeringsinformatie blijkt dat Rusland meer glasvezelkabels aanlegt om nog meer verkeer om te leiden, zei Nabok.

Om mensen in die gebieden te helpen verbinding te maken met het wereldwijde internet, biedt de Oekraïense regering gratis toegang tot bepaalde VPN-diensten. Oekraïense ambtenaren zijn ook op zoek naar donaties voor routers en andere apparatuur om voor internet in bomschuilkelders te zorgen, ook in scholen.

“Het onderwijs moet doorgaan, zelfs in schuilkelders, dus hebben ze ondergrondse internetverbindingen nodig”, zei Prybytko.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234