Dinsdag 31/01/2023

Geen glinsterende zwarte eitjes meer

'Het wemelde hier van de steuren, ze sprongen uit het water als dolfijnen.' Visserij-inspecteur Sergej Morgoenov kon het spektakel vanuit zijn kantoor zien. Het gespartel van de soms meterslange steuren, de vissen die kaviaar produceren, gold als een van de attracties van Volgograd, het vroegere Stalingrad. Maar de kans dat de Nieuwe Russen met hun waterscooters er eentje in hun schroef krijgen, is tegenwoordig nihil. Ook de badgasten op de Wolgastrandjes krijgen geen enkel exemplaar meer te zien.

Volgograd / Van onze correspondent

Suzanna Jansen

'De populatieterugval is in 1958 ingezet", zegt inspecteur Morgoenov. In dat jaar stuitten de steuren tijdens hun tocht naar het noorden ineens op een onoverkomelijke barrière: een massieve stuwdam. De 'Hydrocentrale het 22ste Partijcongres' is de krachtigste van Europa. Met zijn loeiende turbines en muurschilderingen van robuuste sovjetmannen en -vrouwen ziet hij er imposant uit. Stalingrad was na de verwoestende slag in 1943 van de grond af aan herbouwd als sovjetmodelstad, en daar hoorde vanzelfsprekend een moderne waterkrachtcentrale bij.

"De dam sloot tachtig procent van het paaigebied van de steur af", zegt Morgoenov. Hadden de sovjetbouwers daar dan niet aan gedacht, of was elektrificatie belangrijker dan kaviaar, de glinsterende zwarte eitjes die op geen Kremlin-banket kunnen ontbreken? "Nee", zegt de inspecteur, wijzend naar twee roestige bakken die aan de stuwdam hangen. "De ingenieurs hadden een oplossing gevonden: steurliften." Het idee was dat de vissen daar naar binnen zouden zwemmen. Was de bak vol, dan werd hij met water en al dertig meter naar boven getakeld. Maar de steuren begrepen deze vernuftige oplossing niet, zodat de meeste nooit meer voorbij de dam kwamen. De liften zijn achttien jaar geleden buiten gebruik gesteld.

De stuwdam was de eerste grote bedreiging voor het voortbestaan van de steur. Vervuiling maakte het erger. En sinds het wegvallen van het centrale sovjetgezag in 1991 kwam daar nog een ongebreidelde stropersindustrie bij. Twintig jaar geleden bedroeg de legale vangst nog 22.000 ton kaviaar per jaar, nu is het minder dan 1.000 ton, omdat de steur uitsterft. De beloega, de vis die de duurste kaviaar levert, lijkt al niet meer te redden. De prognose is dat deze 250 miljoen jaar oude soort over tien jaar niet meer in de natuur voorkomt. Om het tij te keren heeft Rusland voor het eerst ingestemd met een moratorium op de steurvangst. De staatsviskolchozen zullen vanaf 20 juli tot het einde van het jaar hun netten niet uitgooien. De maatregel is afgedwongen door de Conventie voor Internationale Handel in Bedreigde Diersoorten, Cites. Is het al te laat, of kan de steur, en daarmee de kaviaarhandel, nog gered worden?

Vistoxicoloog Boris Skaboetsjevski van het Staatscomité voor Natuurbescherming in de Volgograd-regio onderzoekt al twintig jaar de oorzaken van de vissterfte. In zijn smalle laboratorium is net ruimte om aan te schuiven. Aan de muur hangen foto's van steuren met opengesneden buik. 'Resultaat van de stroperij' staat erboven. "Ik kan bijna niet meer aan onderzoeksmateriaal komen", zegt de toxicoloog. "De meeste steuren zijn al door de stropers gevangen voor ze Volgograd bereiken."

De schaarste is zo nijpend dat de toxicoloog zelf geen kaviaar meer kan betalen. Tot een paar jaar geleden hoorde de delicatesse in Rusland nog thuis op elke feestdis. Maar dat is razendsnel veranderd. "Onlangs, op mijn vijftigste verjaardag, kon ik geen kaviaar serveren", zegt Skaboetsjevski. De vriendelijke expert krabbelt aan zijn stoppelbaard als hij uitlegt hoe het zover heeft kunnen komen.

De majestueuze steur, een geschubde vis met botachtige vinnen, paait al 250 miljoen jaar in de Wolga en groeit op in de Kaspische zee. Een volwassen beloega, de grootste en zeldzaamste soort, kan 150 jaar oud worden, en 15 meter lang met een gewicht van duizend kilo. Het prehistorische dier kan, afhankelijk van de soort, pas na 6 tot 25 jaar kuit schieten om zich voort te planten.

De onbevruchte kuit, aangemaakt met een beetje zout, werd al in de tsarentijd als lekkernij begeerd. Na een bezoek aan de Wolga-delta verbood tsaar Peter de Grote het luiden van de kerkklokken in het paaiseizoen, om zo de steur de nodige rust te geven. Maar de vis die de catastrofe overleefde waardoor de dinosaurus 65 miljoen jaar geleden uitstierf, lijkt nu ten onder te gaan aan de val van de Sovjet-Unie.

Belangrijkste oorzaak is het gebrek aan samenwerking bij het beschermen van de steur. De Kaspische zee grenst tegenwoordig aan vijf landen in plaats aan twee. Behalve Iran en Rusland zijn dat Azerbeidzjan, Kazachstan en Turkmenistan. De ex-sovjetrepublieken stellen zich zo onafhankelijk mogelijk op. "Ze willen allemaal demonstratief soeverein zijn, daarom komen ze niet tot gezamenlijke afspraken," zegt Skaboetsjevski schouderophalend. Ze denken: waarom zouden we steur voor een ander overlaten?"

Het gevolg is dat de stropers vrij spel hebben. Zolang er in het westen klanten bereid zijn 2.700 dollar (120.000 frank) voor een kilo van de beste kaviaar neer te tellen is er geen houden aan. De illegale vangst bedraagt naar schatting van het Wereldnatuurfonds tien keer meer dan de legale. Verreweg het grootste deel ervan belandt in het buitenland. "Wat wil je", zegt de toxicoloog. "De meeste mensen hier hebben geen werk, en dan zwemt er ineens een modaal jaarsalaris voorbij. Niemand denkt eraan dat het een unieke vissoort is."

In de breed uitwaaierende Wolga-delta leeft bijna iedereen van de kaviaar. Wie zelf niet stroopt, die wordt wel door de stropers betaald. De kleine vissers, die af en toe een steur vangen, weten wie ze een deel van de vangst moeten toestoppen om geen problemen te krijgen. De kaviaarmaffia pakt het groter aan. "Die vissen op de Kaspische Zee en voeren de kaviaar per helikopter meteen het land uit", zegt de toxicoloog bitter. "De douane, de rivierpolitie, iedereen zit in het complot." Dat de politie in Astrachan aan de Kaspische kust 'kaviaarhonden' inzet op markten en busstations is volgens Skaboetsjevski alleen om de schijn op te houden.

De toxicoloog-natuurbeschermer ziet het somber in. Hij geeft toe dat zelfs hij voor zijn laboratoriumwerk en voor zijn bijverdienste afhankelijk is van de stropers. Met een knikje van zijn kin wijst hij naar een opgezette reiger in zijn lab en vertelt over zijn hobby: het opzetten van dieren. Zijn vader en grootvader deden dat ook al, die richtten biologielokalen in op scholen. Skaboetsjevski doet het op verzoek van rijke Nieuwe Russen, die in hun villa iets bijzonders willen. Een opgezette steur bijvoorbeeld. "En die betrekken ze bij de stropers", zegt hij droog. De ironie lijkt de toxicoloog te ontgaan. "De ingewanden neem ik mee voor mijn onderzoek naar de vervuiling van de rivier." Als zelfs de toxicoloog van het Staatscomité voor Natuurbescherming leeft van de stropers, wat kunnen internationale maatregelen dan uithalen?

Zolang er vraag is, zullen de stropers blijven leveren. De organisatie Cites probeert het probleem dan ook aan de vraagkant aan te pakken. In 1998 is een systeem van exportquota's ingevoerd: wie illegale partijen importeert, kan in sommige landen enorme boetes krijgen. Cites hoopt westerse kaviaarhuizen en klanten duidelijk te maken dat het eten van Russische kaviaar leidt tot het uitsterven van de steur, tenzij zeker is dat het om legale vangst gaat. Maar een regelrechte oproep tot een consumentenboycot lijkt in het geval van kaviaar zinloos. De liefhebbers eten het om de exclusiviteit, het gevoel dat ze het hebben gemaakt. Protesteren past daar niet bij. Het kaviaar eten is een heel ritueel. Er zijn lepeltjes van parelmoer voor nodig, want metaal bederft de smaak, en er hoort ijskoude wodka bij of een frisse champagne.

De delicatesse is bovendien op het internet met een muisklik te koop. Bij www.Direct-Caviar.com is het een kwestie van invullen hoeveel potjes je wilt van welke soort. Het chique kaviaarhuis Petrossian in Parijs en New York was al in de sovjettijd een van de handvol importeurs van Russische kaviaar. Vandaag biedt het op www.petrossian.com een selectie aan van de beste kaviaar, gepresenteerd in een met fluweel bekleedde cassette alsof het juwelen betreft. De beloega, de meest exquise variant, kost 2.700 dollar per kilo en wordt in een koelbox bezorgd.

Petrossian en andere speciaalzaken hebben de handen ineengeslagen om samen met Cites het voortbestaan van de steur (lees: hun handel) te redden. Zij houden zich naar eigen zeggen strikt aan het verbod op illegaal geoogste kaviaar. Sergej Morgoenov van de Volgogradse visserij-inspectie verwelkomt alle initiatieven. Toch vreest hij voor de toekomst van de oervis. Volgens hem kunnen de beloega, osjotr, sevroega en andere steursoorten alleen nog buiten de natuur worden behouden. Zelf runt hij namens de provincie Volgograd een proefkwekerij. De experimentele opstelling blijkt zich in het hart van de waterkrachtcentrale te bevinden. De symboliek is overduidelijk: de dam die de steur van zijn paaigebied afsneed, moet de vis nu voor uitsterven behoeden.

'Heil aan de bouwers van het communisme' staat er op een betonnen wand bij de ingang. De centrale is zwaar bewaakt uit angst voor aanslagen uit Tsjetsjenië, maar Morgoenov heeft vrij toegang. Via een onoverzichtelijk trappen- en gangenstelsel daalt hij af naar de centrale hal, waar de turbines staan. En dan ineens: rijen blauwe bassins vol vis. "Ze hadden hier ruimte over, en we krijgen gratis elektriciteit", legt de visinspecteur uit. "Dit was de goedkoopste plaats voor onze kwekerij."

De lucht trilt van de herrie van de stroomgenerators. Morgoenov loopt af op de bak met beloega's. De spitse neus en de scherpe tekening van dit 'levende fossiel' is nog indrukwekkender als je beseft dat ze er mogelijk over een paar jaar niet meer zijn. "We hebben dit jaar maar drie beloega's kunnen vangen", zegt Morgoenov. "We weten nog niet of ze zich in gevangenschap kunnen voortplanten. Hij pakt een kleinere soort uit het water, een sterlit, met een langgerekt rood litteken over zijn buik. "De keizersnee", zegt Morgoenov. Hij en zijn medewerkers hebben een methode ontwikkeld om de 'kaviaar' te oogsten zonder de vis te doden. "Nee, we eten die kaviaar niet op. We hebben de kuit hard nodig om een nieuwe generatie te kweken."

De vis die de dinosaurus overleefde, lijkt nu ten onder te gaan aan de val van de Sovjet-Unie

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234